Author Archives: apuwp

  • -

Liminality and Mourning* – Raphaëlle RABANES

VARIA

A clinical ethnography

Foreword


At the invitation of the Sygne editorial board, I dove back into research that I conducted about ten years ago, while I was practicing as a clinical psychologist in Seine-Saint-Denis, an underserved area on the outskirts of Paris. My clinical time was split between the family planning consultation, the maternity, and the gynecology unit of a public hospital. Doctors and health workers often referred patients to me when they reached the limits of what they knew to say. In particular, they directed patients to me when confronted with a bleaker side of maternity, stillbirth or late medical termination. My work with expecting or recent parents came to focus on families experiencing loss in a moment when life was expected. I turned to psychoanalytic anthropology to make sense of what I was witnessing, and joined the University of Paris Diderot/CNRS research laboratory then called « Psychoanalysis and Social Practices ». With Paul-Laurent Assoun, I took part in an interdisciplinary research team on « Bodies and the city », for which I presented a report on the liminal inscription of fetal death in the city. I then defended a thesis directed by Markos Zafiropoulos, titled « Porter la mort de l’autre en soi: Le deuil de maternité » (Bearing the other’s death: mourning maternity).

 

Using my own clinical practice as an ethnographic source allowed a deep engagement with the complexity of the psychic and social work at play in mourning a death before birth. Engaging in a clinical ethnography gave me unique psychological insights, but restrictions emerged from this method: it didn’t allow me to engage with mothers who didn’t come to talk therapy. For such insight, I refer to the ethnographic work of Rayna Rapp, who elucidates the political and social factors structuring the positions of women grappling with reproductive choice, which she calls « moral pioneers »[1]. Despite these limitations in my past work, and having turned to entirely different questions in my research since then, I am happy to revisit the question of mourning maternity, and offer new perspectives on it. Writing about this topic is delicate. As a defendant of reproductive choice, I cannot evacuate the fact that the idea of grief after pregnancy loss is often weaponized against women’s rights. As a Disability Studies scholar, I know that the ethical implications of prenatal screening weigh heavy. Yet, I believe it is essential to engage with the complexity of the experience of mothers.

 

I start this article with the story of the therapeutic work of a woman I have renamed Mary. In our weekly therapy sessions over eight months, Mary grappled with the grieving of a child she could not bear to term, and confronted public instutions on their ambiguous registering this relation. The uneasy inscription with which Mary – and many other parents – struggled led me to the cemetery of Thiais, where a controversial space for fetuses was negotiated in the early 2000s. After a visit of the cemetery and its public « garden of memory », I question the historical conditions of inscription of those who passed before coming to life, and reflect on the ontological status of the fetus[2]. I question what is lost with the fetus, and what this experience of loss reveals about our relationship to liminal presences and objects.


Mourning maternity


Mary entered my office with a big file in her hands. « Do you want to look at this? The doctor told me to come see you », she said as she sat down in my office, dropping her medical file onto my desk as if she wanted to rid herself of it. 24-weeks pregnant, she had just been informed that the baby she carried was diagnosed with a genetic anomaly, and was instructed of the possibility to terminate her pregnancy. She didn’t quite expect to be there, holding that kind of news, but now she was trying to imagine the next steps. She sat for a while in silence, before explaining to me that she was already quite sure she would terminate her pregnancy, even though she perceived this act as  « crude and violent ». She was in a paradoxical position toward her decision: she stated that it was her « only logical choice », but distanced herself from it:  « I wanted to keep her, but medicine decided otherwise ».

 

Nearly forty years old at the time, she already had two children with her husband, and had lived this third pregnancy as an unexpected and hopeful return to maternity. As a working-class mother who was about to start work again, to have a new baby would have allowed her to stay at home longer. She was very proud of her function as a primary care-taker, which she wanted to keep, but she saw this future come to a close with the termination she was about to choose.

 

When Mary came to her next appointment a week later, she was programmed to give birth to her child, whose heart had already been medically stopped. She remained mostly silent during our encounter, but asked that I visit her hospital room a few of days later. After the birth, she told me she declined to go to the morgue: « I sent my husband because I was afraid my baby looked monstrous. Even now that my husband has seen her and reassured me, I can’t ». She stopped talking, as if in a state of heightened stupor, riddled with feelings that were still unspeakable. « It seems that what you are feeling right now exceed what you can think », I told her. « Maybe you can come try to make sense of this when you are ready? » She nodded in agreement. We met weekly for the next eight months.

 

At first in a state of shock, Mary kept repeating a factual narration of the events she went through. She regretted « not to have had the strength » to hold her daughter in her arms and say goodbye. She also judged herself severely for deciding to let the hospital take care of the remains, and since then for not being able to go the cemetery. She gave me a letter addressed to her daughter, because she had « nowhere to leave it ». Our sessions were invested as a substitute to her sepulcher. She explained this was one of the only spaces where she could talk about her grief, because I had been a witness of that moment. She also dedicated a box to the memory of « her angel », in which she isolated keepsakes from her, so that they didn’t « invade her life ». By containing her grief, she also isolated herself from those she perceived as unable to understand her.

 

After two months, she eventually decided to visit her daughter’s resting place. She imagined she had a sepulcher at the local cemetery, but discovered instead that her remains had been placed in the distant cemetery of Thiais. Furthermore, what she had imagined as the grave of her baby was in fact a collective space, without any individual acknowledgement, or even a dedicated space for children. Her daughter had been cremated by the hospital, and her ashes had been deposited at a common site called « the garden of memory », in a faraway cemetery. She became tormented by this lack of inscription, and entered into a war with public institutions. During the following couple of months, her anger dominated her life and our sessions. She entered in a dispute with the city because they omitted to mention her baby in the notifications of births and deaths. She was also angry at her husband for not ordering an inscription to leave at the cemetery, but couldn’t bring herself to talking about it with him.

 

Her « request toward the State », as she articulated it herself, was also, in a parallel movement, addressed to a much more intimate audience. She battled with the hospital and the city hall, even considering filing a legal suit, but discovered another recipient of her blame as our sessions went by. She was angry that her parents, and especially her mother, refused to acknowledge her loss as the loss of a child. Through their actions, she felt that they denied its inscription in the family. Directing reproaches towards others allowed her at first to move away from the anger she felt towards her family. This interpretation, which she formulated herself, was a turning point in our sessions and in her experience of her grief.

 

The therapeutic work made Mary perceive another origin for the conflicts she enacted after the termination of her pregnancy. The centrality of her anger in grief became the occasion to understand the centrality of the rivalry with her brothers in her life, and fraught relationship with her mother. She realized she used a conflict with her brothers to gain distance from her mother, whose toxic influence had overshadowed her life. Despite years and distance, Mary still waited for a validation that her mother was unable to give.

 

As Mary terminated her pregnancy, she lost the promise of a child, as well as her social recognition as mother in the eyes of her own mother. This intimate loss was amplified by its lack of social inscription, and she directed her anger towards public institutions. Mary blamed the hospital for not following through on its promise to « take care » of her daughter. While she was not sufficiently informed about what would become of her remains, she realized that she also didn’t want to know at the time, and could not imagine giving a burial to her daughter. It took her time to think through the ambivalence of her demand. She could not bring herself to inquire about the specific conditions with which the hospital was going to dispose of the remains at the time when she signed a waiver deferring this responsibility to them.

 

While it is essential to situate reproductive choices within the neoliberal logic of both individual responsibility and eugenics, I move here in another direction. Through the story of Mary, I examine the social and psychic entanglements of late-term pregnancy termination[3]. While Mary didn’t regret her decision to terminate her pregnancy, she grappled with her paradoxal desire to both let go of, and hold onto her lost child, manifested in her initial refusal, and her later desire to give it space. This found echo both in a lack of recognition by her own mother, and in the anonymous treatment of fetal remains by the hospital and the state. When she thought she had passed on to the public hospital the responsibility to bury her child, she had in fact given way to the erasure of its passing, through the disappearance of any material link with it. Mary’s discovery led me to question the hospital about treatment of remains, and pushed me to give more attention to the social conditions of burial, initiating my venture outside of the consultation room. It led me to the cemetery of Thiais, and to historical practices surrounding perinatal death.


An inscription at the margins


Set in a faraway working-class suburb of Paris, the cemetery of Thiais is a liminal space where people from the whole greater Parisian area are buried, when they die without next of kin, or if their family cannot afford a burial. Being buried in this cemetery often carries important connotations of class, race and social status. Families trying to visit the cemetery experience the distance separating this space from the rest of society, as it is isolated from urban centers, and requires a long commute to be reached. Within the cemetery, two distinct collective memorial spaces exist, reflecting different institutional approaches to the burial of babies who died before birth.

 

The first space is dedicated to stillborns and fetuses from Parisian hospitals, and was built after advocacy by the psychologist Jean-Pierre Legros, and the discovery of a collection of fetuses in the archive of the Hospital Saint-Vincent-de-Paul[4]. In the 1990s and 2000s, mental health professionals advocated for improved clinical protocols regarding perinatal death[5]. They recommended that parents be encouraged to see and hold their babies, that portrait photographs be added to the medical files for later access by parents, and that individualized sites of burial be arranged when parents delegate the handling of remains to hospitals. Parents from Parisian hospitals who leave burials to the care of Parisian hospitals now know that babies will have a specific and identifiable burial site for five years. Some graves end up being appropriated by families and have headstones or flowers, but many others have no signs of family visit

 

Parents of non-Parisian hospitals have to turn to a second space, a memorial dedicated to « gifts to medicine », which receives only cremations. The memorial figures a large grassy area, with a monument to « the gift of bodies to science » in the middle, on which signs by several hospitals and universities are apposed. Rows of shrubs surround the monument, and myriads of votive offerings, plaques, flowers, toys, and stuffed animals lay at their feet. The messages left there commemorate both children and adults, but certain spaces gather more plaques and offerings in memory of children, showing that mourners aim to constitute an identifiable place for them within the loosely-structured square of the memorial.

 

This « garden of memory » may not live up to the representations that parents have of their baby’s resting place. For Mary, this space of (un)burial came to symbolize the impossible inscription of her experience in the social and familial realm. While many parents and psychologists advocate for more recognition and inscription, I argue that the fetus, tenuously existing at the threshold between life and death embodies a liminal state that no burial solution can fully mitigate. In my clinical work, I noticed that parents who consulted regarding late-term pregnancy loss often expressed their pain through recriminations towards the State about the modalities of burial and limits of recognition, while at the same time often refusing to organize a burial on their own. They often developed an intimate relationship with the workings and regulations of the State, through which they expressed the difficulty to affirm their loss as the loss of the child in the eyes of their friends and families.

 

Given this paradox, I set out to investigate historical treatments of perinatal mortality, to see whether a tension between the State and parents about stillbirth had a longer history. Since burial customs were long determined by the Catholic Church in France, the history of stillbirth is intertwined with the history of Catholicism in this context. Between the 12th and 18th century, numerous historical studies[6] show that while the Church was reluctant to allow children without baptism into both the physical space of the cemetery and the eschatological space of heaven, it conceded to parents the creation of the limbo of children, and the practice of sanctuaries for respite.

 

The Ecole des Annales historian of the High Middle-Ages Jacques Le Goff argued that the geography of the after-life shifted at the end of the 11th century, to accommodate both a purgatory and two limbos, following new beliefs about the understanding of sin[7]. In order to « soften » the fate of children dead without baptism, they were placed in a permanent intermediary space. The limbos were later captured by Dante in the following terms:

 

There, as it seemed to me from listening,

Were lamentations none, but only sighs,

That tremble made the everlasting air.

And this arose from sorrow without torment,

Which the crowds had, that many were and great,

Of infants and of women and of men.

(…)

That they sinned not; and if they merit had,

‘Tis not enough, because they had not baptism

Which is the portal of the Faith thou holdest;

(…)

For such defects, and not for other guilt,

Lost are we and are only so far punished,

That without hope we live on in desire.[8]

 

A lesser but eternal pain was conferred to children without baptism who, in the limbo of children, only suffer from the « privation of the vision of god »[9] – a pain of consciousness demarcated from the physical pain of hell. The Church sanctioned the absence of baptism, but didn’t condemn anymore the souls of stillborns. The creation of a Limbo of the Children aimed to circumscribe the exclusion of children without baptism to a specific place in order to both prevent animist practices that had previously been common[10], and to fend against contestations of the importance of the original sin.

 

In this compromise, the cemetery remained a space reserved for those with baptism. Parents who rebuked against this new form of exclusion kept searching for theological solutions to overcome it, leading to practices such as in utero baptism[11] and sanctuaries for respite. Sactuaries for respite spanned from 11th to 19th century Europe, with an important expansion and institutionalization in the 14th century. Despite temporal variations in different countries, this practice was well spread across Eastern France, Belgium, Switzerland, Austria, Germany and Northern Italy. It allowed the redemption of the soul of the stillborn, as well as the integration of its sepulcher in the sanctified space of the cemetery:

One would resign to physical death, but not spiritual death, because a tragic destiny expected the soul of the stillborn. Only a miracle, the apparitions of « signs of life », authorized the baptism, as it was sacrilegious to baptize a dead. Yet, those miraculous signs would appear only in certain circumstances, thanks to the intercession of the Virgin or a saint, either in the domestic space at the moment of birth, or in chapels or parochial churches in the following hours or days. Such signs were the tangible mark of a « respite », giving the time to baptize the child before its death, this time definitely ; hence after, he was given a sepulcher in Christian land.[12]

 

Two forms of respite existed at first : the domestic respite, occurring often at the place of birth, and the respite in a sanctuary, often at a place of pilgrimage dedicated to the figure of Mary. In an effort to better control the conditions in which sacrament is given, the Church privileged sanctuaries for respite[13]. While very present in cities from the 13th to the 15th century, respites became massively rural after the Catholic Counter-Reform in the middle of the 16th century. As sanctuaries for respite came to be severely judged and pushed to zones where the religious hierarchy had lesser control, the Church allowed the burial of children dead without baptism in a non-sacred corner of the cemetery:

The decision taken by the Council of Trent allowing to bury children dead without baptism in a non-sacred corner of the cemetery appear as a compromise between a necessary exclusion on the theological level, and a useful integration for the parental memory. The absence of Christian sepulcher of the child dead without baptism is the social mark of its impossible salvation. Its body, banished from the ancestral land, is the reflection of its soul lost forever to paradise.[14]

 

The banishment marked a rupture within filiation, a definitive separation often unacceptable to parents, as documented through cases of exhumations after too swift burial in this separate space. Mothers demanded the exhumations in order to bring the stillborn babies to sanctuaries for respite, hoping of obtaining their proper inscription in the afterlife and in sacred grounds. With the respite, the child was considered given a second, spiritual, birth, and often a second mystical filiation. It was thus often buried at the site of the miracle, until this practice was banished from religious sites in the 18th century, at the same time as cemeteries became relegated to the  outskirts of cities.

 

Through the study of the inscription of children dead before baptism – both in the cemetery and in the hereafter – in French Catholic history, we grasp at how parents’ demand for recognition have shaped both ritual practices and the geography of burial. Historically, both the State and the Church were compelled to hear parental demands, while at the same time continuing to define the limits of life. Death before birth is a peculiar and yet common phenomenon, an experience at the limits of life. What are the consequences of looking at the fetus as an ambiguous loss, rather than dvocate for its inscription as a subject? What becomes of this ambiguity, and the trouble it triggers ?


From attachment to liminality     


The American medical anthropologist Lisa Malkki analyzes the discursive construction of the child in humanitarian campaigns as a pure good, truth, sufferer, and embodiment of the future, always outside of political positions, which lends a rhetorical « affective authority » to advocacy[15]. She argues that the domestication of childhood in humanitarian rhetoric brought a « domestication of hope »[16]. Adopting a parallel deconstructive movement, I call for the rethinking of the figure of the dead child, and call for other ways of approaching mourning and the inscription of loss. While Malkki argues for a relational analysis of children in their modes of engagement with the world, other children, adults, objects, but also time, geographies, I argue for a relational analysis of mothers in their solicitations of the world, their families, institutions, but also traces of the brief presence of their babies in (un)burial grounds.

 

Through Mary’s experience and the history of death before baptism, we come to grapple with a form of presence which isn’t ex-istence, not being in the outer world. This analytic movement allows us to move away from the authoritative rhetoric of life, which often surrounds debates on the ontological status of the fetus, and remain with the trouble raised by the experience of stillbirth. How to inscribe that which promised to be, that which manifested itself, but which never fully came to be, which never fully existed in the social realm ? If we develop an anthropology that does not take humanity as a granted fundament after which other elements are organized, what then takes central stage ? Rather than personifying the fetus, could we think of it as an object of desire, or an object that cannot fully be grasped, and remains liminal because of its position as a lack?

 

Psychoanalysis might help us precisely on this question, as it offers an understanding of psychic processes not based on a figure of the human, but rather on mechanisms, drives, and objects of desire that elude us. In Lacanian terms, another object, the object a, takes center as a presence of the absence, representing the lack around which desire is deployed. Irremediably escaping and always missed, it is also always present. It inscribes the coordinates of desire as relative to a void at the center of the subject. In this sense, Mary’s encounter with loss can be understood as the actualization of a long-present catastrophe, which constitutes her as subject. Its reoccurrence and actualization calls her to explore the different layers though which she experiences and defines herself.

 

Both in the clinic and in burial grounds, giving a central position to the idea of lack may help us move away from the image of the idealized child, and open to a space, both physical and psychic, where ambiguity and ambivalence remain tolerable. The attention to desire, ambivalence, and what elides might allow us to give central stage to what cannot fit, what haunts and remains other in social constructions. Through the experience of fetal death, we can think of the possibility of an ethnography where lacks, emotions, voids are given central stage, an anthropology that would allow space for the un-mastered to emerge. The desire for recognition and social inscription that Mary shared can thus be revisited as a second scene, where essential demands are replayed. This analytic shift can help us move beyond an anthropocentric worldview, where the agency of both objects and absences is recognized. It invites us to move away from the position of the therapist as patient’s advocate, and move to consider the symbolic and social conditions of loss.

 

_______________________________________________

[1]               R. RAPP, Testing Women, Testing the Fetus, New York, Routledge, 1999, p. 307.

[2]               This ontological ambiguity is perceivable in the variety of terms used to name it. If the doctors talk about a fetus, parents and midwives talk about a baby or a child. I switch between these two registers based on the realm I am engaging with.

[3]           French law distinguises between two types of abortions : Interruption Volontaire de Grossesse (IVG, voluntary pregnancy termination) are allowed until the end of twelve weeks of pregnancy without justification. Interruption Medicale de Grossesse (IMG, medical pregnancy termination) are allowed until term, in case of medical concerns regarding either the fetus or the mother.

[4]               J.-P. LEGROS, « “Avenue I, division 102”. Le devenir des corps au cimetière parisien de Thiais ; un parcours initiatique » in C. LE GRAND-SEBILLE, M.-F. MOREL, F. ZONABEND, Le Fœtus, le nourrisson et la mort, Paris, L’Harmattan, 1998, p. 199 ; C. MANAOUIL, M. DECOURCELLE, M. GIGNON, O. JARDE, « Retour sur « l’affaire » des fœtus de la chambre mortuaire de l’Hôpital Saint-Vincent-de-Paul à Paris », Journal de médecine légale et de droit médical, 2007, vol. 50, no4, p. 231-237.

[5]               G. DELAISI de PARSEVAL, « Les deuils périnataux », Etudes, n°387-5, novembre 1997 ; M. DUMOULIN, A.-S. VALAT, « L’enfant décédé en maternité : un rituel réinventé », in C. LE GRAND-SEBILLE, M.-F. MOREL, F. ZONABEND, op. cit. ; M. FELLOUS, A la recherche de nouveaux rites, Paris, L’Harmattan, 2001 ; S. FOURNIER « Le patrimoire, la mort et le temps : logiques de deuil et de résurrection symbolique », Malmorts, Revenants et Vampires en Europe, Paris, L’Harmattan, 2005.

[6]               J. LE GOFF, « Les Limbes » Nouvelle revue de psychanalyse n°34, 1986 ; D. LETT, « De l’errance au deuil. Les enfants morts sans baptême et la naissance du Limbus puerorum aux XIIe-XIIIe siècles », in FOSSIER, La Petite enfance dans l’Europe médiévale et moderne, Toulouse, Presses Universitaires du Mirail, 1997 ; J. GELIS, Les Enfants des limbes. Morts-nés et parents dans l’Europe chrétienne, Paris, Audibert, 2006.

[7]               J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire, Paris, Gallimard, 1981, p. 288.

[8]               DANTE, Inferno, Canto IV, v. 25-43, accessed at http://danteinferno.info/translations/index.html.

[9]               J. LE GOFF, « Les limbes », op. cit., p. 166.

[10]             D. LETT, op. cit., p. 88 ; M.-F. MOREL, « La Mort d’un bébé au fil de l’histoire », Spirales, n°31, 2004, p. 22.

[11]             J. GELIS, M. LAGET, M.-F. MOREL, Entrer dans la vie, naissance et enfance dans la France traditionnelle, Paris, Gallimard/Julliard, 1978, p. 100.

[12]             J. GELIS, op. cit., p. 7-8 (my translation).

[13]             Id., p. 271.

[14]             D. LETT, op. cit., p. 212-213.

[15]             L. MALKKI, « Children, Humanity, and the Infantilizatoin of Peace »  in L. FELDMAN, M. TICKTIN, In the Name of Humanity, Durham, Duke University Press, 2010, p. 74.

[16]             Id., p. 77.

 


  • -

« Sortir du confort de la pensée occidentale »* – Entretien avec Abdellah Taïa par Lionel LE CORRE

VARIA

*Entretien avec Abdellah Taïa

 

 

Né à Rabat en 1973, Abdellah Taïa a publié aux Editions du Seuil plusieurs romans, traduits en Europe et aux USA : « L’Armée du Salut » (2006), « Une mélancolie arabe » (2008), « Le Jour du Roi » (Prix de Flore 2010), « Infidèles » (2012), « Un pays pour mourir » (2015) et « Celui qui est digne d’être aimé » (janvier 2017). Il a réalisé en 2014 son premier film, « L’Armée du Salut », d’après son roman éponyme. Il vit en France depuis 1999. L’entrevue a été réalisée le 28 juillet 2017.

 

Lionel LE CORRE : Il y a dix ans tu as fait la couverture de la revue marocaine Tel Quel sous l’intitulé « Homosexuel, envers et contre tous ». A l’époque ce coming out a fait événement et propos au Maroc et ailleurs. Qu’est-ce que ça a changé pour toi ?

Abdellah TAÏA : Pour l’individu que je suis, cet acte n’a absolument rien changé. Ce n’est pas ce coming out qui m’a libéré ou bien aidé à avancer dans ma façon de penser le monde. Pas du tout. Mon émancipation, je l’ai faite à l’âge de 12 ans, au Maroc, mais sans le dire aux autres. J’ai décidé à ce moment-là que je n’avais pas besoin de la bénédiction des autres pour exister et que, pour continuer à vivre sans être rejeté, violé, il me fallait être plus intelligent que les autres. Plus malin. Et, aussi, plus dur. En 2006, face à la question de la journaliste marocaine de Tel Quel, « Êtes-vous homosexuel ? », j’ai compris qu’il me fallait inventer quelque chose pour dire la vérité homosexuelle. Pas seulement la mienne. Il fallait donner du sens à ce monde, celui des homosexuels marocains, arabes, musulmans. Des mots justes. Politiquement justes. Pas des mots qui vont dans le sens de l’Occident. Pas des mots binaires. Pas des mots qui rejettent ma mère, mes sœurs, les pauvres comme nous. C’était cela le défi : faire que ce coming out ne concerne pas uniquement ceux qui sont déjà piétinés, tués. Il fallait faire grandir cette notion de coming out, la réinventer. Prendre ce que j’ai en moi et le donner au monde d’une manière digne. Ecrire digne. Parler digne. Ne pas tomber dans les pièges du Maroc et encore moins dans ceux de la France.

 

LLC : Deux après la une de Tel Quel, tu fais paraître un texte intitulé « l’homosexualité expliquée à ma mère ». Comment ta famille a-t-elle réagit ?

AT : J’ai écrit ce texte pour dire l’attachement et non pas pour dire un « je » égoïste qui ne pense qu’à lui-même. Cette lettre toute entière ramène la question de l’homosexualité au cœur même de la famille, du monde. Elle dit le besoin d’être compris par ceux qui, à un moment, ont laissé les autres vous salir, vous rabaisser, vous traiter comme le pauvre que vous êtes déjà. Je suis homosexuel et je suis pauvre. Pauvre comme ma mère, mes copains, et pleins d’autres gens à qui on ne pense pas au Maroc. Je voulais dire à ma mère que mon combat est son combat. Et son combat est mon combat. Une solidarité absolue. ABSOLUE. Vivre à Paris n’a pas fait de moi quelqu’un qui s’aveugle. Penser mon homosexualité c’est penser le monde, penser les classes sociales, penser la politique, penser le Nord et le Sud. Etre homosexuel n’est pas une façon de vivre à part. Etre homosexuel c’est penser aux autres qui sont rejetés. Ma famille n’a pas compris cette lettre à sa publication. Ils avaient encore peur. Ce n’est que deux ans plus tard, après la mort de notre mère, qu’ils ont compris. Et, même si cela m’avait fait mal, j’ai toujours estimé qu’ils avaient le droit de réagir mal. Je respecte cela.

 

LLC : Le coming out est un acte ambigu. S’il permet de dégager un espace de parole, il entraine la répétition de son énoncé (lorsqu’on change de travail, lorsque la famille se transforme etc.) Par certains aspects, cette répétition est un enfermement voire une normalisation. Le coming out est aussi une prise de risque vis-à-vis de la violence d’autrui. Que penses-tu de ton coming out dans l’après coup ? As-tu fait l’expérience du rejet ou de la stigmatisation en France ou au Maroc[1] ?

AT : J’entends régulièrement des phrases comme : « Mais tu ne parles que d’homosexualité ! », « Passe à autre chose ! Il n’y a pas que l’homosexualité dans la vie », etc. D’une part, je pense que certains ont mal lu mes livres. Et, d’autre part, ces réactions confirment à quel point l’homophobie est encore dominante dans ce monde, même à Paris, même à New York. Il y a la façade de l’ouverture d’esprit et il y a le fond de la pensée de certaines personnes (des millions et des millions de personnes…). A moi d’éviter les pièges et de ne surtout pas les laisser m’enfermer dans ce qu’ils croient être une pensée libre… Je n’ai pas eu du tout peur de Paris quand j’ai réussi à y venir, en 1998. Je savais ce qu’il fallait faire sans trop trahir qui je suis. Je n’ai pas eu honte de cette ambition (folle quand même) : devenir écrivain à Paris, être publié à Paris. Malgré le racisme envers les Arabes, une certaine France blanche n’a pas réussi à m’arrêter ni à me transformer en un homosexuel arabe présentable, c’est-à-dire un Arabe qui dit ce que les Français ont envie d’entendre…

 

LLC : A la suite de l’article de Tel Quel, ta mère t’aurait dit par téléphone : « As-tu perdu la tête pour nous faire ça. Pour dire toutes ces choses qu’on ne dit pas ». Cette formule me semble bien caractériser ton travail d’auteur, les romans comme les articles de presse. Que signifie pour toi cette position de celui qui dit ces choses qu’on ne dit pas ?

AT : Ma mère, analphabète, a élevé onze enfants. Elle avait une parfaite connaissance du monde et des enjeux de la société où elle vivait. Elle savait nous protéger. Elle ne nous mentait pas sur la nature du monde, des êtres humains. Elle était réaliste et n’enjolivait jamais la réalité. Elle nous disait qui étaient nos ennemis et elle nous ordonnait de leur mentir pour se protéger. Il n’y avait que cela comme moyens de survie. Quand le pouvoir ne vous protège pas, alors, il ne mérite pas de connaître votre vérité. La vérité est vue comme une faiblesse dans la société (pas seulement au Maroc). Donner à voir de son plein gré ses propres faiblesses est une faute très grave. Dire mon homosexualité, la révéler au monde, c’est, selon la logique parfaitement compréhensible de ma mère, donner à l’autre des arguments pour vous enfermer davantage, vous cracher dessus et vous jeter dans le feu. Ma mère était une pessimiste en guerre contre le monde. En permanence en guerre. J’ai un peu hérité cela d’elle. Et, je crois, qu’il serait vraiment malhonnête de ma part d’essayer de présenter au monde ma mère comme une femme qui ne comprenait pas justement le monde parce qu’elle ne savait pas qui étaient Descartes et Michel Foucault. Ma mère n’a pas eu besoin de ces deux penseurs pour savoir la vérité historique. Elle n’a attendu la bénédiction de personne pour agir. Pour crier. Attaquer. Elle n’était pas particulièrement gentille comme femme. Je n’étais pas du tout son fils préféré. Mais je dois avouer que c’est elle qui avait raison. Plus que raison. Elle me manque. Même sa cruauté et sa dictature me manquent. Elle est décédée en 2010. Aujourd’hui, je vois clairement qu’elle n’était pas homophobe. Les pauvres ne sont pas homophobes. C’est le système qui veut qu’ils le soient, qu’ils le deviennent. L’homophobie est installée, nourrie politiquement au Maroc par le pouvoir.

 

LLC : Ton travail d’auteur montre aussi que les milieux populaires ne sont pas moins travaillés que d’autres par la question homosexuelle mais selon des formes d’homosocialité spécifiques. Je pense par exemple au moussem de Sidi Ali près de Meknès qui vénère Lalla Aïcha[2] qui montre qu’il existe, dans le cadre de ce pèlerinage, une solution sociale au choix homosexuel. Pourrais-tu en dire un peu plus sur ce moussem ou d’autres formes d’homosocialité qui travaillent la société marocaine ?

AT : L’Occident ne pense à l’homosexualité qu’à travers ses propres critères, ses propres codes. Cela ne lui traverse pas l’esprit que d’autres façons de vivre l’homosexualité existent ailleurs dans le monde. Ce qui se passe dans les mausolées marocains prouve qu’une libération autre est possible. Depuis longtemps possible. Bien avant que les puissances occidentales n’arrivent en Afrique, ces modes de vie, de résister, existent. Et, crois-moi, ils sont très inspirants. Mais, il y a un problème : l’Occident a largement réussi à folkloriser les cultures populaires au Maroc et en Algérie (entre autres). Certains marocains ont aujourd’hui honte de ces traditions : ils les voient comme quelque chose d’inférieur, de pauvre, de sans intérêt, et ils ne se rendent pas compte que, en portant un tel regard sur leur propre culture, à quel point ils sont encore colonisés. Quand j’étais petit, j’allais dans ces mausolées avec ma tante, mes sœurs, mon père. Et je voyais bien qu’il s’y passait quelque chose de mystérieux, d’effrayant, de beau et de très transgressif. Je crois que la première fois que j’ai vu un homme homosexuel (habillé d’une djellaba verte) qui assumait devant les autres ce qu’il était, cela s’est passé là : dans un mausolée marocain. Un lieu traditionnel et libre. Un lieu pour remettre en question l’ordre du monde. Il s’est lancé, devant nos yeux fascinés, dans une transe magnifique et libératrice. Tout ce que j’ai écrit dans mes romans porte les traces et les souvenirs de ces lieux. La modernité est là aussi, chez cet homme en djellaba, chez ces gens écrasés et qui résistent avec ce qu’ils ont. Rien. Dire mon homosexualité c’est porter avec moi ces gens aussi et ne pas répéter toujours des termes et des concepts inventés en Occident. Le monde est grand, riche, cruel. A moi de faire en sorte de ne pas devenir de nouveau un esclave. Un consommateur dominé par d’autres puissances. Un gay futile qui se prosterne devant le néo-colonialisme.

 

LLC : Plus que du Maroc, tu es d’abord l’écrivain d’un lieu, le quartier où tu as grandi, Hay Salam à Salé. En quoi est-ce déterminant pour toi d’écrire et de parler à partir de ce lieu coincé entre un aéroport et une prison ? Pourquoi faire de Salé un objet d’écriture ?

AT : Je ne l’ai absolument pas décidé. Cela s’est imposé à moi dès le départ, dès que j’ai commencé à écrire, au Maroc, dans un journal intime en français. J’avais alors 18 ans. Je rêvais de Paris. Et je ne maîtrisais pas la langue de Molière. Hay Salam, ses espaces, ses gens, ses cris, ses crimes, sa sexualité, sa terre, son ciel, sa sexualité débordante, ses pauvres abandonnés par le pouvoir marocain, tout cela est sorti. Voulait sortir. Je n’ai fait que suivre cette voix intérieure. Plus exactement, ces voix intérieures. Tout est en moi. Encore et encore. D’une certaine façon, tout cela est logique : on ne peut jamais échapper au lieu où on a vu le jour. On reste à tout jamais attaché à la terre où on a grandi. On ne change pas, au fond.

 

LLC : Dans ton lexique pour dire l’homosexualité, tu revendiques le terme « homosexuel », dans les livres et articles on croise aussi les termes « mathali » et « nouiba », ainsi que les termes « zamel » et « pédé » entendus eux comme des injures. On ne trouve jamais le terme « gay », non plus « homoérotisme », « homosocialité » etc. Pourquoi cet usage quasi exclusif du terme « homosexuel » qui est parfois pensé du côté du pathologique ? Le terme « homosexuel » s’est-il imposé à toi ou y places-tu une intention politique ?

AT : Dans mes livres, j’essaie d’être fidèle à mes propres définitions qui ne rencontrent pas forcément celles des autres. L’homosexuel ne vit pas seul. Il est dans le monde. Avec les hétérosexuels qui, même s’ils continuent de l’opprimer, l’influencent énormément. Pour moi, l’homosexualité n’est pas une case ou un placard. C’est plutôt quelque chose qui évolue. Il est très important de ne pas écrire ce que les autres attendent de vous, surtout quelqu’un comme moi qui vient d’un pays arabe, musulman. Il est très important de dire sa propre vérité et non pas celle qui domine, qui est à la mode, qui célèbre la liberté selon les codes occidentaux. On est là pour apporter une complexité et non pas pour se faire bénir par tel ou tel intellectuel.

 

LLC : Il y a dans tes écrits une politisation de la question homosexuelle. C’est-à-dire que tu te sers de ton homosexualité comme d’un dissolvant des rapports de domination, notamment postcoloniaux, que ceux-ci concernent ou non des homosexuels… Selon toi qu’est-ce que l’homosexualité permet d’apercevoir qui sinon reste dans l’ombre ?

AT : Tous les homosexuels ne sont pas forcément libres. Je dirai même qu’il y a en ce moment un courant très conservateur chez les homosexuels occidentaux. Où est Jean Genet ? Où est James Baldwin (le vrai révolutionnaire, pas celui qui fait son retour d’une manière très lisse, très fashion, depuis un an) ? Certains jours, je trouve que les homosexuels ont renoncé, ils se sont embourgeoisés. Ils ont oublié que le combat homosexuel ne concerne pas que les homosexuels. Il doit aussi impliquer les autres rejetés, les autres opprimés. Certains jours, l’homosexualité paraît si vide. Il n’y a que chez les transsexuelles que je vois, parfois, une lumière d’une révolte vraie. D’une insoumission réelle et très inspirante. Nous vivons dans une époque où tout se banalise. Les vrais combats (forcément politiques) sont mis de côté. On est dans le buzz. On est dans de nouvelles prisons et on se croit tellement libre. On est dans ce qui va nous conforter, nous lécher, nous endormir, nous abrutir. Les homosexuels demandent la même chose que les autres aujourd’hui.

 

LLC : Dans Être homosexuel au Maghreb[3], Eric Fassin pointe un paradoxe : comment je peux me dire homosexuel dans le Maghreb en tant que maghrébin, et comment le Maghreb pense la question homosexuelle – qui n’est pas pensée comme en Occident. Il me semble que ton écriture tire son efficace de ce paradoxe pour cette raison que tu es précisément placé à ce point où tu fais de ton symptôme un savoir. Qu’en penses-tu ?

AT : Il est clair que je suis entre deux mondes. Ecartelé. Mais, je le dis et je le redis, ma fidélité première va aux Arabes, aux musulmans, même quand ils me rejettent. Un écrivain doit être à la hauteur d’une certaine vérité historique. Il doit parler pour lui et pour les autres. Je suis un émigré en France et je vois tous les jours le racisme que les Français d’origine musulmane subissent dans ce pays. En Occident, d’une manière générale. L’homosexuel que je suis a le devoir de porter ces vies aussi, les écrire, les révéler et même, je dirai, les aider à mieux exister face aux autres et leur ignorance scandaleuse. Je ne peux pas rester dans le confort de la pensée occidentale. Et je ne peux pas devenir l’arabe gay de service. Jamais de la vie. Ecrire c’est se révolter. Pas seulement contre ma mère, contre ma famille. C’est aussi se révolter contre la pensée occidentale qui continue de tout faire pour ignorer l’autre quand il est par exemple musulman. Nous vivons une époque très dangereuse et il est hors de question d’oublier l’Histoire. Notre Histoire. La nécessité de réparer ce qui a été cassé. Etre d’une manière juste dans une temporalité qui permet de bien réfléchir le monde, mieux le porter, mieux le critiquer.

 

LLC : Ce qui m’intéresse dans tes prises de position lors du Printemps arabe, c’est que tu rappelles que ces mouvements révolutionnaires nous indiquent qu’on est encore dans l’histoire (même si certains disent qu’on en est sorti et d’autres, que le sujet africain n’y est même pas entré). Donc, non seulement on n’est pas sorti de l’histoire et ce qui s’est passé lors du Printemps arabe est bien la preuve qu’il y a des mouvements de mobilisation qui s’organisent par des voies qui leurs sont propres. Peux-tu me dire le regard que tu portes sur cet événement débuté il y a cinq ans ?

AT : C’est un événement majeur. MAJEUR. Certains croient que c’est déjà fini. Ils se trompent. Le Printemps Arabe est encore dans les consciences arabes. Il est encore un projet vivant. Très vivant. Il est la preuve même que les Arabes ne dorment pas. Il nous rappelle aussi à quel point ce peuple a résisté depuis la fin de la colonisation aux dictateurs arabes (soutenus très largement par l’Occident). Et continue de le faire.

 

LLC : Dernière question : dans Le rouge du tarbouche, tu évoques Abdallah, le funambule de Genet, son dernier amant, en promettant une biographie. Où en est ce projet ?

AT : Ce projet a évolué. Il n’est plus question de biographie mais plutôt de roman. Sur deux Abdallah. Ça sera aussi l’occasion d’écrire enfin sur Jean Genet. Cet homme manque énormément aujourd’hui. Sa radicalité, sa poésie, ses révoltes, son regard dur et juste sur la France et le monde, tout cela nous manque beaucoup. Beaucoup. Jean Genet est la figure homosexuelle dont je me sens le plus proche. De plus en plus proche.

 

————————————————————————————————————————-

[1]                     L’article 489 du code pénal du Maroc du criminalise « les actes licencieux ou contre nature avec un individu du même sexe ». L’homosexualité est illégale au Maroc, elle est punissable de 6 mois à 3 ans d’emprisonnement et d’une amende de 120 à 1200 dirhams.

[2]                     F. CORBISIERO, « L’homosexualité au Maroc : un ‘’mythe’’ d’apparition et de disparition qui habite Sidi Ali », Etre homosexuel au Maghreb (M. LACHHEB dir.), IRMC-Karthala, 2016, p. 115-130.

[3]                     E. FASSIN, « Préface », op. cit., p. 11-14 p.

 

 


  • -

O crime, a lei e o objeto a (sobre o fantasma e o sacrifício) – Renato SARIEDINNE

VARIA

 

 « Onde há pena, há culto aos mortos, não há exceções »[1]

 

Em um capítulo de seu livro Punir, uma paixão contemporânea, Fassin[1], propõe uma discussão em torno de uma questão: « porque punimos ». Ele se concentra sobretudo em torno do sofrimento ligado à pena. Ele observa que na maioria das correntes da filosofia moral – pensamento que sustenta o direito penal – predomina a tese de que o castigo deve pressupor sofrimento. No entanto, observa Fassin, apesar de popular entre esses filósofos, os argumentos dos que defendem essa posição quase unânime é frágil, pois não há consenso entre as correntes quando tentam se justificar. Ele se pergunta sobre a origem do pensamento segundo o qual a punição pressuporia obrigatoriamente sofrimento, já que as pesquisas demonstram que essa associação não é socialmente produtiva. Ele cita dados estatísticos de diversos países que, analisados cuidadosamente, demonstram que o endurecimento penal não diminui as taxas de criminalidade.

 

Fassin não consegue responder à questão de maneira clara e extensa dizendo ter se deparado com uma dimensão « opaca » da punição na sua aliança com o sofrimento. Como cientista social, seus estudos indicam um ponto obscuro onde ele vê algo « difícil de nomear »[2], um enigmático « prazer ». Prazer ? Talvez, mas essa questão pode ser aprofundada. Pretendo neste texto ampliar a complexidade do tema, sobretudo à luz da psicanálise, tendo um doloroso caso brasileiro como objeto de análise.

 

Há dez anos, João Hélio, um menino de 6 anos morreu tragicamente durante um assalto. O fato foi amplamente divulgado pela imprensa e teve grande repercussão. Ministro da educação em 2015, Renato Janine assinou em fevereiro de 2007, o artigo Razão e sensibilidade[3] em um jornal de ampla circulação. Sua sinceridade lhe rendeu muitas críticas, essas últimas se devem menos à manifestação de seu desamparo do que do ódio que expressou pelos criminosos. Portanto, mesmo que involuntariamente, Janine se fez porta-voz de uma imensa massa igualmente tocada pela tragédia.

 

Aqui estão trechos de depoimentos e matérias jornalísticas datando da época, colhidos aleatoriamente na internet que descrevem as reações populares frente ao fato :

 

Leio jornal e choro todos os dias. Tenho duas filhas de 11 e 14 anos. Não consigo imaginar a profundidade da dor desses pais (…) internautas pedem leis mais duras contra os cinco criminosos acusados de envolvimento na morte da criança, arrastada por 14 ruas (…). Numa delas [comunidades Orkut] há mais de 37 mil integrantes. Estas comunidades pedem para que a população use camisas pretas numa manifestação de luto[4].

 Associação de Cartórios decreta luto oficial até sexta. Vendedores usam preto nas lojas em Ipanema[5].

 

Foram inúmeras manifestações nas ruas e mídias. Inclusive no estádio do Maracanã[6], na ocasião do jogo entre duas das maiores equipes da cidade do Rio. A televisão transmitiu o minuto de silêncio que fizeram jogadores e arbitragem, vários banners e cartazes, no campo e na torcida, onde se lia que a cidade estava de « luto » ; os panfletos também pediam « paz » e « justiça ».

 

Apesar de Janine não ter empregado a palavra angústia para descrever o que sentia na ocasião, não hesitamos em deduzi-la do « horror em estado puro » que relatou ter-lhe invadido. Ele disse ser « insuportável pensar no crime cometido contra o menino João Hélio », mas além disso, só conseguia pensar em « como devem ser punidos » os suspeitos capturados, mesmo antes do  julgamento.

 

Janine evoca a primeira imagem de sua angústia: o « sofrimento da criança », logo antes de se declarar crédulo e ver nessa imagem a fonte de ofensa do Outro : « Se há Deus, e acredito que haja (…), como admite Ele esse mal extremo, gratuito, crudelíssimo? » Frente ao mal causado a seu deus, Janine imagina o rito que acalmaria esse Outro ofendido. Em uma sequência de imagens, ele desenvolve de um rito para tratar da destruição de um objeto ressentido como tóxico e perigoso, status clássico da figura do criminoso, um resto no qual se atualiza desde sempre a fonte do mal-estar, articulada com a angústia e a culpabilidade.

 

Antes de prosseguir, manifestamos nossa profunda sensibilidade ao sofrimento testemunhado por Janine. Suas palavras de dor, mas principalmente de ódio o expõem a todo tipo de crítica, no entanto, elas também podem ser objeto de ‘escuta’. Apesar de feitas públicas, elaboro este texto considerando que são também palavras sinceras e logo íntimas, e por isso as considero com cuidado e respeito. Não discuto aqui a opinião expressa por Janine naquele momento, mas tento fazer um exercício que reconheço ser delicado, porque abordo publicamente a dor e o lado obscuro de uma figura pública, ainda viva e muito ativa. Suas palavras, no entanto, têm consequências e expressam no mínimo uma relação de profundo mal-estar com sua culpabilidade.

 

Diante dessa mistura de cenas pública e privada expressas em um texto que causou debate[7], proponho uma discussão sobre o crime, o ódio e a lei me servindo para tal de trabalhos de Freud e Lacan. Veremos como Freud – no contexto das massas e do sujeito – deduz o ódio da culpabilidade. Em seguida, como Lacan, por sua vez, encontra na angústia a fonte da culpabilidade. Em função do aspecto religioso atribuído por esses psicanalistas à dimensão religiosa do ódio inconsciente, seguimos a indicação dada por Lacan e recorremos também à antropologia de Marcel Mauss.

 


« O amor faz de nós criminosos sem remorso »[8]


Lacan[9] criticou a suposição freudiana de que todo fantasma seria uma variação do Édipo. Freud introduziu o tema do Édipo em sua Interpretação dos sonhos[10], no trecho dedicado aos sonhos de morte de pessoas amadas. Freud reeditou sua interpretação desse mito doze anos após essa primeira versão, com outra narrativa mítica, em Totem e tabu[11]. Curiosamente, Lacan[12]se referiu ao Édipo de Freud num momento famoso do seu seminário, como um sonho a ser analisado. Ele fazia referência à Lévi-Strauss[13] para indicar que os sonhos, como os mitos, se analisam em série.

 

Para Lacan, todo neurótico tem seu « mito individual », ou sua « constelação » familiar, que segundo ele, « presidiu o destino do sujeito em seu nascimento »[14]. Lacan se referia à posição dos pais do sujeito nas relações de trocas simbólicas, assim como suas condições de união. Essa singularidade do sujeito é entretanto análoga para cada cultura, instituição, família etc. Ora, Lacan efetivamente aproxima o mito de uma coletividade (o « epos ») do fantasma, considerando o primeiro uma versão coletiva do segundo. Cada subjetividade e cada coletividade apoiada de uma cadeia significante distinta, com seus dramas e narrativas que lhes são próprios.

 

Apesar de criticar a singularidade temática do fantasma proposto por Freud, Lacan homologou a universalidade da dívida subjetiva que coloca o sujeito em uma posição negativa frente ao Outro. Veremos que essa dívida destacada por Lacan em sua dimensão simbólica[15] se exerce também no real da angústia[16], e na imagem do corpo oferecida em sacrifício[17].

 

Freud desenvolve em Totem e tabu um mito do ódio, da culpa e do amor. Nele os filhos de uma suposta horda humana anterior à sociedade e à cultura matam o pai. Culpabilizados, eles recalcam o ódio pelo pai, o ódio não desaparece, mas reaparece como nostalgia, como se o pai não tivesse sido cruel, mas amável. Em consequência desse recalque, os filhos criam a religião para cultuar o pai e manifestar seu amor por ele. Na lógica freudiana, desse ódio originário se deduz igualmente a moral, as instituições, as leis e as punições para quem as desobedece. Entretanto, todo esse esforço não diminui a culpabilidade. O « bom » filho segue religiosamente as leis e atribui ao próximo, que não as segue, a culpa pelo que alimenta seu mal-estar. Assim, em Totem e tabu, a lei e as práticas penais, são realizadas em função da dívida com o pai, ou em nome dos ideais instituídos que encarnam essa figura.

 

Para Markos Zafiropoulos, a « revolução freudiana »[18] se expressa na complexidade desse amor, nascido do ódio e do arrependimento, quando os filhos « idealizam sua vítima »[19]. Zafiropoulos lembra a comparação feita por Freud do amor da massa ao amor mais corriqueiro e espontâneo, o da vida amorosa de um casal, que ele apelida de uma « massa de duas pessoas ». Essa clínica das massas, indica Zafiropoulos, é uma

 

Clínica do ideal, já que, para Freud, é em nome da idealização do pai morto que os filhos culpados se alienaram na lei, e é em nome desses ideais que os homens se organizam em instituições ou massas (…)[20].

 

O sujeito freudiano investe sua libido no objeto amado, com o qual também se identifica. Essa identificação, no entanto, pode tornar-se patológica, apesar de também ser liberadora, como lembra Zafiropoulos, uma vez que afasta o sujeito do narcisismo primário, igualmente patogênico. Porém, o amor, observa Freud, consome o eu do sujeito e lhe causa invariavelmente certo prejuízo.

 

Sobre essa última questão, Zafiropoulos retoma um ponto, especialmente esclarecedor, do texto freudiano de 1921 a respeito dos crimes de massa :

 

No amor, as funções atribuídas ao ideal do eu falham completamente: a crítica exercida por essa instância se cala, tudo o que faz e exige o objeto [amado] é simplesmente inquestionável. A consciência moral se isenta frente a tudo o que é favorável ao objeto; a cegueira do amor faz de nós criminosos sem remorso. (…) toda a situação se resume precisamente em uma fórmula: o objeto tomou o lugar do ideal do eu[21].

 


Culpa e ódio em Freud


 

Freud publicou sua hipótese mítica de Totem e tabu, apoiado em três referências desautorizadas pela comunidade científica, já na época de sua publicação[22], o que lhe rendeu uma reprovação imediata e unânime[23]. Essa obra é, no entanto, rica de uma refinada clínica do luto, tratando nos primeiros capítulos, sobretudo, da entrada do mundo dos mortos no mundo dos vivos.

 

Em Totem e tabu, Freud vê na angústia do luto uma natureza paranóica, já que frequentemente o sujeito sente-se perseguido pela alma do morto. É uma situação angustiante na medida em que no pensamento animista, tudo o que está ligado ao morto é associado à impureza (ao pecado), ao medo do seu contágio e ao perigo de morte que lhe é decorrente. No chamado pensamento animista, que Freud chega a dizer ser o próprio pensamento inconsciente, a proximidade com os mortos – física ou afetiva – é evitada a todo custo. Ele ainda homologa a expressão de Wundt segundo a qual os mortos « viram demônios »[24]. A principal função dos rituais fúnebres é de trazer paz aos vivos, eles são celebrados em nome dos mortos, festa que no pensamento animista, permite que a alma penada se afaste e que ela parta definitivamente para o além, para deixar os vivos em paz.

 

A ambivalência de sentimentos é um ponto fundamental da clínica freudiana do luto, onde as relações humanas mais profundas são sempre ambíguas e o amor puro inexistente, mesmo se o ódio é desconhecido, porque é recalcado. Para Freud, o sujeito do inconsciente é um ser moral que não suporta saber do seu ódio pelo morto, quando acredita sentir apenas amor. A morte da pessoa amada também traz um prazer insuportável.

 

O retorno dos mortos é hoje assunto comum, como foi no tempo da clínica de Freud. Já evocamos aqui a leitura lacaniana do Homem dos ratos, a história de um luto mal resolvido onde o muito angustiado Ernst Lanzer quase enlouqueceu. Seu mal-estar era deflagrado pelo retorno de seu pai, morto há anos, encarnado no significante rato. Lanzer denegria a figura de seu pai, um « rato de jogo » ou viciado, que perdeu nas cartas uma importante quantia que não lhe pertencia[25]. Outro exemplo da força dos mortos, dessa vez mais cruamente angustiante, é o famoso sonho do pai que adormeceu velando o corpo do seu bebê, e sonhou com seu bebê lhe puxando o braço para lhe avisar que seu corpo estava queimando, quando de fato queimava no quarto ao lado.

 

As palavras de uma antiga paciente reforçam a atualidade dessa figura inconsciente do pai freudiano. Viúva há mais de duas décadas, ela falou em nosso primeiro encontro dos sonhos que a angustiavam. Ela sonhava frequentemente com seu falecido marido. Ele começou a agredi-la fisicamente após a morte de um filho, mas mesmo assim, ela o amava. Esse homem, que cometeu suicídio lamentando a perda do filho, retornava em seus sonhos de viúva, deitado na cama conjugal, chamando-a para se juntar à ele para terem « uma vida sexual normal ». Ao acordar desses sonhos, contou, reza um Pai Nosso e uma Ave Maria esperando encontrar um pouco de paz.

 

Terminado seu relato, expressando certo desespero no rosto, ela olhou fixamente em meus olhos e perguntou, com um tom de voz alterado, se eu acreditava que Deus poderia perdoar um suicida. A ambivalência em relação à figura freudiana do pai inconsciente (que não é simplesmente a imagem do papai da família), ainda que complexa, é um operador clínico importante hoje, como no tempo de Freud. Tudo indica que o luto pelo qual se faz sintoma, ou outras formas de dívida simbólica com o pai, são fenômenos análogos, tanto para a psicologia das massas como para a análise do sujeito.

 

Diante a imagem de um menino morto, Janine expõe sua intimidade, mas vive também o paradoxo de ser o sujeito de uma massa freudiana que acompanha uma narrativa transmitida pelas mídias. Seguindo essa clínica freudiana das massas, vemos um sujeito substituindo sua crítica (seu ideal do eu) pelo objeto amado e perdido. O discurso midiático, permitia, ou até estimulava que se julgasse legítimo, no caso da morte desta criança, excessos dos mais terríveis, típico do « criminoso sem remorso ».

 

Abalado, Janine percebe a impotência de sua « razão » face aos sentimentos que determinavam seus pensamentos. Essa falta de crítica, a ingenuidade intelectual do homem sem « razão » não é a mesma do sujeito hipnotizado, que Freud compara ao apaixonado para descrever o sujeito das massas? « Mesma humilde submissão [ao pai, ao ideal, ou ao objeto], mesma docilidade, mesma ausência de crítica »[26]. A face obscura do sujeito emerge e o que foi curiosamente designado como « sensibilidade » domina a cena.

 

Apesar da sua angústia, Janine conseguia ainda confrontar seu ódio (que chamou de « sensibilidade ») a um esboço de « razão », virtude que, segundo suas palavras,

 

Segura muitas vezes as paixões desenfreadas. Quantas vezes, [pergunta Janine], não nos salvamos do desespero, do desamparo, do ódio e da agressividade, apenas porque a razão nos acalma, nos contém, nos projeta o futuro? Que crimes o amor desprezado não causaria, não fosse ele contido pela razão?

 

Beirando os limites do laço social, Janine justifica a inibição de sua razão, que para ele só « vale quando a dissonância (…) não é completa. Se o que sinto, continua ele, e o que digo discordam em demasia, será preciso aproximá-los ».

 

O sujeito freudiano das massas atualiza seus fantasmas infantis nos acontecimentos coletivos. Ele revive, por exemplo, temas sensíveis de seu « mito individual » na narrativa pública de uma tal tragédia. O testemunho da mãe sobre a morte de sua criança pode ilustrar a questão relativa ao delicado encontro de gerações.

 

No clímax da cena divulgada pela imprensa, e imaginada por milhões de sujeitos[27], a mãe conduzia o carro e João Hélio estava no banco traseiro. Ela

 

Havia avisado aos assaltantes que seu filho não havia conseguido se soltar do cinto de segurança. (…), a criança não conseguiu sair. (…) Com o menino preso pelo lado de fora do veículo, os assaltantes o arrastaram por sete quilômetros[28].

 

Tocado pela história que guia o ódio da massa, o sujeito pode ser exposto a uma configuração de culpabilidade desestabilizadora e angustiante. Como foi expresso publicamente, a coletividade entra em luto. Sua dívida com o Outro pode ser atualizada na culpa envolvida nesse crime, e aqui, a dor do outro também pode ser a sua. Mas qual tipo de dor, neste caso ? Freud dá alguns exemplos clínicos onde sujeitos

 

Tomados de questionamentos cruéis, se perguntam se não são responsáveis com sua negligência, ou sua imprudência, pela morte da pessoa amada. (…) nada é capaz de dar fim aos tormentos que representam um tipo de expressão patológica do luto (…). Sabemos que essas repreensões são, em certa medida, justificadas (…). Isso não quer dizer que a pessoa em luto seja realmente culpada da morte de um parente ou foi negligente, como pretende a repreensão compulsiva: isso significa simplesmente que a morte do parente satisfez um desejo inconsciente que, se tivesse a força necessária, teria provocado essa morte. É contra esse desejo inconsciente que a repreensão se exerce (…): é o caso clássico, o protótipo da ambivalência da afetividade humana.[29]

 

Essas palavras são de fato duras, mas descrevem uma situação comum, mesmo se os elementos não correspondem em detalhes iguais para todo sujeito, pois como vimos, apesar da dívida com o Outro ser universal, cada fantasma é « individual ».

 

É compreensível que Janine acredite que o alívio de seu mal-estar dependa de uma punição fantástica dos culpados e é mesmo possível que seu sofrimento se apazigue assim, com um tal sacrifício. Ele se junta à massa sedenta por vingança. Um exemplo dado por Mauss ajuda a esclarecer tal posição : o ritual fúnebre que encerra o luto é, em certas culturas, um sacrifício humano[30] e a leitura freudiana indica que a dívida simbólica (a culpabilidade) é atualizada na tragédia e paga com o rito, como o fazem os filhos no mito da horda primitiva.

 

É difícil prosseguir essa discussão à luz da psicanálise sem ao menos citar o estudo freudiano sobre o fantasma da criança batida[31]. A fórmula mais fundamental desse fantasma masoquista se reduz à cena onde o sujeito apanha do pai. Ele apanha, na concepção freudiana desse fantasma, por conta da culpa de uma fantasia incestuosa ou parricida, de um prazer proibido. Paradoxalmente, para Freud, nesse fantasma os tapas também são fonte de prazer, pois são interpretados como um sinal de amor, como uma metáfora incestuosa da penetração do pai[32].

 

O desejo dessa penetração imoral é recalcada e ao mesmo substituída pela agressão, que também é expiada, na maior parte das vezes, na imagem de uma outra criança que não o próprio sujeito que fala desse seu fantasma. Ainda sim, Freud observou que o sujeito pode reviver esse fantasma masoquista muito comum, não apenas a partir de lembranças, mas também na prática sexual, em leituras, e nós atualizamos, aqui neste artigo essa lista adicionando nela as narrativas televisivas.

 

É difícil saber até que ponto a dor transmitida pela história da morte de João Hélio também toma apoio nesse fantasma da criança batida. Talvez a dor do luto também se associe à esse fantasma, principalmente quando o martírio da criança, tendo uma mãe impotente como testemunha, é destacado e repetido pela televisão. Apesar das diferenças com a dor do luto, essas realidades psíquicas não são excludentes, o gozo do fantasma sado-masoquista da criança batida (um alter ego punido), se aproxima da vingança penal, na medida em que é um fantasma de purificação frente a um Outro ofendido por um crime.


O luto e as leis : Édipo na política


 

Segundo Freud, uma massa – como na comoção pública do caso João Hélio – se forma quando « um certo número de indivíduos que colocaram um único e mesmo objeto no lugar do ideal do eu (…) se identificam uns com os outros a partir de seu eu »[33]. Alimentado das mídias de massa, um número considerável de manifestantes associados exigiam publicamente vingança, e finalmente, a lei penal brasileira foi alterada[34]. Tentou-se ainda alterar a constituição para permitir a redução da maioridade penal[35]. As iniciativas[36] desse tipo tomadas pelo poder legislativo parecem portanto responder à mesma categoria da « sensibilidade » que tomou de Janine sua « razão ».

 

Impulsionado por um « turbilhão de sentimentos » Janine sugeriu um novo culto fúnebre/penal. Ele pensava em

 

Diferentes modos de impor a pena máxima. Se não defendo a pena de morte contra os assassinos é apenas porque acho que é pouco. Não paro de pensar que deveriam ter uma morte hedionda, como a que infligiram ao pobre menino. Imagino suplícios medievais, aqueles cuja arte consistia em prolongar ao máximo o sofrimento, em retardar a morte. (…) Torço para que, na cadeia, os assassinos recebam sua paga; torço para que a recebam de modo demorado e sofrido (…). Quando penso que, desses infanticidas, os próprios colegas de prisão se livrarão, confesso sentir um consolo.

 

Nesse fantasma, o apaziguamento de sua angústia depende de uma vingança de sangue. Janine atribuía à essas imagens um poder mágico, fazendo delas seu « consolo ». Resumidamente, esse culto, ou essa lei se apoia da produção de imagens de pessoas torturadas antes de serem assassinadas. Animado pelos meios de comunicação, Janine sugeria a « paga », ou a dádiva[37] a ser consagrada ao Outro.

 


Angústia, culpa e troca


 

Lacan (1966/1948) discutiu o aspecto imaginário da agressividade, citando cenas da degradação humana que segundo ele seriam « magicamente eficazes » : « castração, mutilação, desmembramento, torções, rompimentos, devoração e estouros do corpo »[38]. Ele ainda observou que tais cenas podem tomar a forma de « práticas sociais »[39], ou seja, elas podem ser instituídas e, por exemplo,  tomar a forma de lei e de práticas penais.

 

No mesmo texto Lacan cita ainda o Inferno do Jardim das delícias[40] (1503), tela de Jerônimo Bosch (1450-1516) repleta de criaturas demoníacas e atrocidades, algumas delas, sem dúvida assemelhadas àquelas que Janine descreveu em seu fantasma. Esses personagens se encontram diante de figuras religiosas doentias, de demônios atormentados com formas e inclinações animalescas e de animais com traços humanos. São mulheres e homens moribundos, sexualmente abusados, atormentados, aterrorizados, escravizados e alucinados.

 

Os personagens deste Inferno são julgados e massacrados, eles pagam por um sentimento de culpa, recebendo as mais cruéis punições desses seres assustadores. No processo, as figuras humanas encontram-se de mãos atadas para trás e amontoadas. Elas são violadas, torturadas, devoradas por cães e demônios. Essas imagens criadas há mais de 500 anos não são estranhas ao universo penal brasileiro[41], nem ao fantasma apresentado por Janine, ou ainda à qualquer cultura onde a prática penal é visivelmente inspirada de ódio e não de sua possível função de apaziguamento.

 

O tema dessa força misteriosa da imagem do corpo destruído, é aprofundada no seminário da Angústia[42], onde o desejo do Outro é descrito como um reflexo do desejo do sujeito do inconsciente. Lacan demonstra sua hipótese justamente pelo sacrifício, rito que consistiria para ele « em agir como se eles [os deuses] desejassem como nós »[43].

 

Segundo a observação de Hubert e Mauss, o sentido simbólico do sacrifício está vinculado ao seu caráter imaginário, com a destruição de um corpo que se supõe maculado e que representa antes da sua destruição « a última amarra do princípio divino ao mundo profano, de modo que seu rompimento traz a consagração definitiva e irrevogável »[44]. Trata-se nessa leitura, de uma operação simbólica que pretende dissolver o conflito interno de quem pede o sacrifício. Um conflito entre elementos antagonistas que supostamente se harmonizam quando o corpo impuro do « culpado » se separa de sua alma sagrada.

 

Os autores constataram que os espectadores do sacrifício se sentem purificados pois supõem que o movimento operado na vítima se repete nele, dissolvendo a tensão angustiante. Essas observações revelam o aspecto masoquista da prática penal no sujeito que frente ao seu mal-estar e sua própria culpabilidade, reage ao crime com ódio. Inconscientemente, o sujeito vê sua própria imagem no corpo destruído. No entanto, apesar do alívio momentâneo trazido pelo sacrifício, essa estratégia de combate ao mal-estar não suprime a culpabilidade do sujeito. Como a criança do fantasma da criança batida, o criminoso punido é um duplo daqueles que imputam nele a fonte do seu mal-estar. Quem sacrifica espera sair de uma posição negativa para um estado de graça frente ao Outro.

 

Lacan propõe uma alternativa ao mito do parricídio proposto por Freud para a origem da culpabilidade. Para Lacan, a origem da culpabilidade vem da angústia provocada pelo vazio no Outro. Aqui o sujeito perdido entre a angústia e a culpabilidade fantasia a cura de seu mal-estar supondo o objeto (do sacrifício) que falta ao Outro, e esse desejo não satisfeito pode se associar ao tema da culpabilidade. Lacan sugeriu ao auditor do seu seminário « trocar o sentido dessa falta [do Outro] lhe dando um conteúdo (…), isso explica o nascimento da culpabilidade e sua relação com a angústia »[45].

 

Essa discussão proposta por Lacan da relação do sacrifício com a angústia parece particularmente apropriada para o caso João Hélio, já que Janine propunha publicamente uma troca, de sangue por « consolo », ou um pouco de paz, diante de uma figura divina na qual ele disse acreditar.

 


A dívida e a dádiva


 

Lacan examina o tema das relações simbólicas de troca com o Outro e ilustra seu pensamento discutindo a dívida simbólica com dois elementos da cultura judaica. Segundo ele, o som do shofar indica ao sujeito a forma e o destino da incompletude do Outro, modelando o « lugar da angústia » e indicando « seu desfecho : a culpabilidade ou o perdão »[46].

 

O shofar é tocado no contexto do dia judaico do Grande perdão, o Yom kippur que, na antiga prática do ritual de purificação, o chefe religioso transmitia ao bode expiatório os pecados de seu povo antes de lhe sacrificar[47]. A circuncisão, também tem para Lacan um rito de natureza sacrificial, o que ele ilustra citando uma passagem do livro de Jeremias : « punirei todo circunciso em seu prepúcio »[48]. Para Lacan, na cultura judaica, o prepúcio é o objeto de uma operação simbólica, um pedaço de carne que se substitui à impureza do sujeito quando destruído. Um pedaço de corpo, um resto angustiante à ser consagrado ao Deus com sua destruição.

 

Lacan evoca em seu seminário a passagem bíblica onde Deus ataca Moisés porque ele se recusava a fazer a circuncisão de seu filho. Mauss comenta junto com Hubert a luta de Moisés com seu deus :

 

Caso levasse o rito até seu fim, ele [o sacrificador] encontraria a morte e não a vida. A vítima o substitui. Ela penetra solitária na perigosa esfera do sacrifício e morre, está lá para isso. O sacrificador permanece protegido : os deuses a tomam em seu lugar. Ela o redime. Moisés não havia feito a circuncisão de seu filho : Iahwe veio « lutar » com ele em uma pensão. Moisés estava a ponto de morrer quando sua mulher cortou violentamente o prepúcio da criança (…). A destruição do prepúcio satisfez ao deus que poupou Moisés. Não há sacrifício sem alguma referência à redenção[49].

 

Lacan recorre à figura estereotipada de Shylock, um agiota judeu, egoísta, amargo, malvado e vingativo; personagem de uma peça O mercador de Veneza de Shakespeare, polêmica por seu teor antissemita. Antônio, protagonista da obra, não pôde quitar a dívida assumida com Shylock que pretendia por isso tirar-lhe um pedaço de carne do seu coração. A troca no contexto da dívida com o Outro, disse Lacan, funciona segundo essa « lei da dívida e da dádiva »[50], onde a moeda, só « pode ser esse pedaço de carne »[51].

 

Essa lei religiosa da troca com o Sagrado, segundo Lacan, deve ser interpretada « pelo lado implacável da relação ao Deus [do antigo testamento], essa maldade divina que determina que é sempre com nossa carne que devemos pagar a dívida »[52]. Ele se refere à história de perseguição ao povo judeu, e a função de « resto »[53] que lhe foi dada pelo mito cristão, um objeto angustiante cuja mera existência remete à falta e insatisfação desse Ser inconsciente.

 

Freud vê na neurose um fenômeno de natureza religiosa, ou totêmica. Ele chega inclusive a abolir em Totem e tabu a distinção entre o chamado pensamento animista e o inconsciente. Para Freud essa dimensão religiosa deve ser considerada na análise, porque o analista se depara com sujeitos que « construíram proibições-tabu individuais, tabus tão rigorosamente obedecidos quanto os nativos o fazem em sua tribo ou sociedade »[54]. Seria ainda mais apropriado, dizia Freud, chamar a patologia do obsessivo (literalmente o « doente das obrigações » Zwangskrank), de « Tabukrankheit »[55], doença do tabu.

 

Para Freud, no fundamento das sociedades, a cultura, a lei e a religião não se distinguem[56]. Sob esse ponto de vista, as práticas penais aparecem como um gênero teatral associado ao sacrifício penal[57]. Nessa apresentação se encena o amor ao pai e o ódio para aquele que ofende sua lei. Para o sujeito das massas, esse « espetáculo » toma uma forma trágica[58] e tornar-se uma questão de vida ou de morte, daí o jogo de linguagem que Freud faz com a palavra alemã Schauspiel[59].

 

Concluo esse texto observando que o sujeito « sem razão » está submetido à força do inconsciente, mas em sua dimensão religiosa. A religiosidade, nesse caso, não está ligada a uma instituição precisa, mas à relação do sujeito ao real, mesmo que ele seja ateu : « Os deuses [para quem recorre ao sacrifício] são um elemento do real e sua existência não depende da nossa vontade, mesmo se não temos nenhuma relação com eles »[60]. Mesmo sendo ateus, ressalta Lacan o religioso existe em nós e ignorar sua presença e sua complexidade apenas abre os caminhos para sua força mórbida.

 

Como Fassin indicou, essa relação pode ultrapassar os limites da lei e automaticamente o interesse coletivo da sociedade. As reações desmedidas de ódio, que se pretendem justificadas em nome de algum ideal podem ser criminosas. Por um lado esse excesso deve ser observado pelas instituições e as leis devem ser consideradas, pois a angústia não exime do sujeito a responsabilidade sobre seus atos. Por outro lado, ao contrário do que decorreu do caso João Hélio e de outros, a lei não pode ser deduzida da angústia, por vários motivos. Sobretudo, porque a função do Estado e de seus representantes não é a de se submeter servilmente a esse Outro terrível. As instituições do Estado, mesmo embasadas por suas leis, também podem « perder a razão » e operar no crime. Os representantes dessas instituições, devem sobretudo ser capaz de se posicionar e velar pelo laço social.

 

______________________________________________________

[1]                     D. FASSIN, Punir une passion contemporaine, Paris, Seuil, 2017.

[2]                     Ibid., p. 114.

[3]                     R JANINE, « Razão e sensibilidade », Folha de São Paulo, 2007. Disponível em http://www1.folha.uol.com.br/folha/ilustrada/ult90u68751.shtml consultado no 03/10/2016.

[4]                     Disponível em http://g1.globo.com/Noticias/Rio/0,,MUL5590-5606,00-NAS+RUAS+DO+RIO+PESSOAS+VESTEM+PRETO+POR+JOAO+HELIO.html acessado no 03/05/2016.

[5]                      Disponível em http://g1.globo.com/Noticias/Rio/0,,MUL5746-5606,00-CARTORIOS+PRESTAM+HOMENAGEM+A+JOAO+HELIO.html  acessado no 03/05/2016.

[6]                     Disponível em  https://www.youtube.com/watch?v=aNvAHmxfrxc acessado no 03/05/2016.

[7]                     Dentre as reações de pessoas públicas, destacamos um pequeno comentário de tom compreensivelmente crítico feito por Maria Rita Kehl (2007), a respeito da posição tomada por Janine em seu artigo: “É lamentável que um homem público suponha que seus afetos, fantasias e ruminações possam contribuir para o debate sobre o rumo justo que os brasileiros desejam dar à grave crise de violência social que nos atinge. Fantasias sádicas e desejos onipotentes de vingança são infantis, banais, humanos. Ocorrem a qualquer um, movidos pela mais santa ira.” (Cartas publicadas no Painel do Leitor, 04/03/2007)  http://www1.folha.uol.com.br/folha/ilustrada/ult90u68949.shtml).

[8]                       S. FREUD, « Psychologie des masses et analyse du moi », Œuvres complètes, vol. XVI, Paris, Puf, 1991, p. 51.

[9]                     J. LACAN, « Le mythe individuel du névrosé », Ornicar ?, n°17/18, 1979.

[10]                  S. FREUD, L’Interprétation des rêves, Paris, Puf, 1967.

[11]                  S. FREUD, Totem et tabu, Paris, Payot, 1988,

[12]                  J. LACAN, Le Séminaire, livre XVII, L’envers de la psychanalyse, Paris, Seuil, 1991.

[13]                  Lacan se refere ao capítulo “La structure des mythes” in Athropologie structurale, Paris, Plon, 1958.

[14]                  J. LACAN, « Le Mythe individuel du névrosé », op. cit., p. 295.

[15]                  Ibid.

[16]                  J. LACAN, Le séminaire, livre X. L’Angoisse, Paris, Seuil, 2004.

[17]                  J. LACAN, « L’agressivité en psychanalyse », Écrits, Paris, Seuil, 1966.

[18]                  M. ZAFIROPOULOS, Du père mort au déclin du père de famille. Où va la psychanalyse, Paris, Puf, 2014, p. 20.

[19]                  Ibid.

[20]                  Ibid..

[21]                  Freud citado por  M. Zafiropoulos, Ibid, p. 24.

[22]                  O mito darwiniano da horda e do primata macho dominante na origem da organização social humana; a suposta confirmação científica desse mito pretendida por  Atkinson, relatando uma horda análoga a dos macacos, em cavalos e em bovinos; mas foi em Smith que Freud encontrou sua maior inspiração para sua própria teoria totêmica do sacrifício. Em outras palavras, o legado de Totem e tabu seria beneficiado com uma discussão crítica sobre a teoria do sacrifício em Freud.

[23]                  A. L. KROEBER, “Totem and tabou : An ethnologic psychoanalysis”, American Anthropologist, New Series, vol. 22, 1920. Esse é um exemplo que ilustra o padrão das críticas feitas a Totem e tabu pelos antropólogos mais importantes da época. As críticas voltavam sempre ao problema da escolha dos autores assim como ao método freudiano.

[24]                  Wundt citado por S. Freud, Totem et tabou, op. cit., p. 71.

[25]                  A manifestação do ódio do homem dos ratos pelo seu pai, foi entretanto observada por Freud pela transferência agressiva de seu paciente : S. FREUD, « Remarques sur un cas de névrose obsessionnelle ou L’homme aux rats »,  Cinq psychanalyses, Paris, Puf, 1954.

[26]                  Freud citado por Zafiropoulos, op. cit., p. 24.

[27]                  Escolhemos o artigo Wikipédia porque aqui não importa o rigor da fonte escolhida, já que o essencial é a função difusora da fonte; a força do mito e do fantasma não depende da verdade factual.

[28]                  Disponível em  https://pt.wikipedia.org/wiki/Caso_João_Hélio#O_crime consultado no 19/07/2016.

[29]                  S. FREUD, Totem et tabu, op. cit., p.73-74.

[30]                  M MAUSS, op. cit. Também ver : H. HUBERT, M. MAUSS, Essai sur la nature et la fonction du sacrifice. Disponível em http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/melanges_hist_religions/t2_sacrifice/sacrifice.html consultado em 19/07/2016.

[31]                  S. FREUD, « Un enfant est battu », Névrose, psychose et perversion, Paris, Puf, 1997.

[32]                  Esse é um detalhe do conjunto mítico da obra freudiana que se alinha à ambivalência articulada em Totem e tabu.

[33]                  M. ZAFIROPOULOS, op. cit., p. 24.

[34]                  Segundo Aline Seabra Toschi (2007), a lei nº 11.464/07 que atrasa a progressão de pena no caso de crimes hediondos foi criada em resposta à repercussão do caso João Hélio.

[35]                  Segundo Campos « dois crimes de grande repercussão pública (os assassinatos do casal Liana Friedenbach e Felipe Caffé, em 2003, e o de João Hélio, em 2007) – mobilizaram a apresentação e tramitação das Propostas de Emenda à Constituição (PEC’s) favoráveis à redução da maioridade penal na Câmara dos Deputados ». M. CAMPOS DA SILVEIRA, « Mídia e Política : a construção da agenda nas propostas de redução da maioridade penal na Câmara dos Deputados » Opin. Publica, Campinas, vol. 15, n°2, 2009, p. 478. Disponível em   http://dx.doi.org/10.1590/S0104-62762009000200008 consultado no 11/04/ 2016.

[36]                  Não houve, no entanto, qualquer discussão a respeito da qualidade da prática penal atual. Seria interessante verificar se esse tipo de medida inibe efetivamente a prática de crimes hediondos, ou se são apenas medidas populistas e inférteis.

[37]                  Sobre esse tema, ver três artigos de Marcel Mauss. M. MAUSS, « Essai sur le don », Sociologie et anthropologie, Paris, Puf, 1950. ;  M. MAUSS, « La religion et les origines du droit pénal d’après un livre récent », op. cit. ; H. Hubert, M. MAUSS, « Essai sur la nature et la fonction du sacrifice », op. cit. Estes são três trabalhos essenciais de Mauss para discussão da relação da  prática penal como rito fúnebre.

[38]                  J. LACAN, « L’agressivité en psychanalyse », Écrits, Paris, Seuil, 1966, p. 104.

[39]                  Ibid.

[40]                  A obra pode ser visualizada detalhadamente aqui : https://tuinderlusten-jheronimusbosch.ntr.nl/en

[41]                  A respeito, procurar os documentos publicados pela Anistia Internacional sobre os crimes cometidos por instituições de segurança de Estado brasileiro, ou estrangeiro, como este sobre a atuação da polícia do Rio de Janeiro, por exemplo : https://anistia.org.br/wp-content/uploads/2014/08/Br-Vim-buscar-sua-alma.pdf.

[42]                  J. LACAN, Le séminaire, livre X. L’Angoisse, op. cit.

[43]                  Ibid., p. 321.

[44]                  H. HUBERT, M. MAUSS, op. cit., p. 31.

[45]                  J. LACAN, op. cit., p. 320.

[46]                  Ibid.

[47]                  O Yom kippur é mencionado no Levítico, livro que também trata das questões da impureza e do perdão através do sacrifício. Esse ritual é precedido do momento do julgamento divino, onde o shofar também é utilizado. A prática do sacrifício de animais de grande porte foi abolida, mas mantém-se viva de maneira aproximada por grupos ortodoxos.

[48]                  J. LACAN, op. cit., p. 247.

[49]                  H. HUBERT, M. MAUSS, op. cit., p. 76. Uma curiosidade dessa passagem das mais lembradas sobre a história de Moisés é que uma criança também é agredida frente ao Outro, pelo seu amor.

[50]                  Termo de Marcel Mauss empregado por Lacan in op. cit., p. 254.

[51]                  Ibid.

[52]                  Ibid., p. 255.

[53]                  Ibid.

[54]                  S. FREUD, Totem und Tabou, Frankfurt am Main, Fischer, 1991, p. 74.

[55]                  Ibid.

[56]                  Freud passa pela questão nos primeiros capítulos de Totem e tabu, op. cit., e T. REIK, Le besoin d’avouer, Paris, Payot & Rivages, 1997, onde ele discute longamente o assunto.

[57]                   S. FREUD, « Personagens psicopáticos no palco », Obras completas. Rio de Janeiro, Imago, vol. VII, 1977.

[58]                  A palavra « tragédia » faz alusão ao sacrifício, já que sua etimologia designa o « canto do bode » (expiatório). Em seu artigo Théâtre occidental – Histoire, Robert Pignarre indica que o teatro em suas origens « Se constituiu como uma arte após se emancipar das liturgias religiosas de onde ele veio, dessa espécie de culto a Dionísio que, como outros cultos agrários primitivos, praticava em tempos remotos um ritual mágico repleto de sacrifícios humanos e de canibalismo », in Encyclopædia Universalis. Consultado em http://www.universalis-edu.com/encyclopedie/theatre-occidental-histoire/  consultado no 20/07/2012.

[59]                  A palavra Schauspiel, ou peça de teatro em alemão, é utilizada por Freud nesse texto para indicar a participação ativa de quem assiste à cena ; os radicais Schau (olhar do espectador) e Spiel (atuação na peça de teatro) supõe que para se completar, precisa da participação ativa do ator, assim como do espectador.

[60]                  J. LACAN, op. cit., p. 355-356.

[1]                     M. Mauss, La religion et les origines du droit pénal d’après un livre récent, p. 9-10. Disponível em http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/oeuvres_2/oeuvres_2_15/religion_droit_penal.pdf consultado no 19/07/2016.

 


  • -

La femme contre la mère* – Gabriel LOMBARDI

VARIA

*Suites logiques chez Lacan du livre de Markos Zafiropoulos : La question féminine, de Freud à Lacan ou la femme contre la mère, PUF Paris, 2010.

 

« Il y a une corrélation entre l’âge, appelons-le capitaliste, et l’extension de ce discours analytique. Et le progrès qui en résulte est certainement d’un autre ordre que celui de la connaissance : il est de celui de ce que j’appellerais la rigueur logique ».

Lacan, « La psychanalyse dans sa référence au rapport sexuel », 1973.

 


  1. Retours


La lecture du livre La question féminine de Freud à Lacan ou la femme contre la mère de Markos Zafiropoulos[1] m’a beaucoup aidé dans la suite de ma recherche actuelle qui porte sur le même sujet : la question féminine dans l’œuvre de Lacan. J’ai suivi sa question, les apories qu’il relève et les hypothèses qu’il promeut par sa recherche concernant le passage de Freud à Lacan et aussi le retour de Lacan à Freud. Malgré les différences quant à la méthode employée par Markos Zafiropoulos dans son cadre de lecture – l’anthropologie psychanalytique –, ses résultats sont convergents avec les miens, plutôt inscrits dans la logique sur laquelle Lacan appuie sa démarche théorique et pratique dans les années qui suivent les deux périodes considérées par Zafiropoulos. Pour son archéologie critique de l’œuvre de Lacan Zafiropoulos distingue trois périodes séparées par la théorie du père : la première est celle du jeune Lacan qui cherche des solutions du côté de la sociologie française (Durkheim et Le Play) où le père est le père de famille[2]; la seconde prend son départ de la rencontre du psychanalyste avec Claude Lévi-Strauss[3]. En cette seconde période le père devient un signifiant d’exception (le Nom-du-Père) et pour la troisième que Zafiropoulos appelle celle des Mythologiques de Lacan[4], le père devient une métaphore à retrouver dans la mythologie occidentale.

 

En effet, dans son « retour à Freud », Lacan chausse les lunettes de Claude Lévi-Strauss pour relire l’œuvre théorique et les cas cliniques de Freud, en focalisant spécialement sa recherche sur deux points cruciaux, bien isolés par l’anthropologue : la théorie du signifiant d’exception incarné par le Nom-du-Père, et celui de la femme en tant que disjointe de la mère, voire située contre elle. Markos Zafiropoulos jette sur ces deux thèmes des lumières qui rendent sa démarche très convaincante et fondée sur l’analyse des textes des auteurs fondamentaux de la psychanalyse.

 

Pour ma part, la lecture de La femme contre la mère m’a permis de discerner un autre retour à Freud articulant ces deux thèmes cruciaux relus non pas cette fois avec les lunettes de Lévi-Strauss mais avec celles de Kurt Gödel – à savoir celui qui réussit à fort bien manier logiquement « le dire de Cantor », et donna sa bénédiction à la machine formelle de Turing fournissant en quelques décennies un nouveau support à l’existence de l’homme. Cette machine est la matrice du langage de la programmation et de tous les réseaux – sociaux ou non – qui en dérivent.

 

En effet, avec sa relecture logicienne de Totem et tabou, Lacan tente de passer du mythe et de l’ambiguïté religieuse du père dans les échanges symboliques relevée par Markos Zafiropoulos, au père réel en tant qu’opérateur structural. Ce père réel, dit Lacan en 1970, en parfaite cohérence avec ce moment où l’influence de Lévi-Strauss sur ses recherches est la plus forte, « (…) il est strictement exclu de le définir d’une façon sûre, si ce n’est comme agent de la castration »[5]. Et c’est dans la position intenable d’être celui qui posséderait « toutes » les femmes, que Lacan situe ce nouveau visage du père comme terme de l’impossible. C’est-à-dire qu’il lui confère une ex-sistence venant à la place de son statut mythique sans éliminer toute relation avec le mythe. « Le réel du père c’est absolument fondamental dans l’analyse. Le mode d’existence du père tient au réel. C’est le seul cas où le réel est plus fort que le vrai. Disons que le réel, lui aussi, peut être mythique », dira-t-il en 1975, à la Columbia University[6]. L’entêtement de Freud avec Totem et tabou et Moïse et le monothéisme fait retour avec le dernier Lacan. Mais à quelle nécessité logique (et non biologique) répond ce retour ?

 

Entre ces deux références, Lacan lit entre autres choses les Analytiques d’Aristote orienté par Jan Lukasiewicz et Jacques Brunschwig. Cette lecture lui permet d’articuler les deux thèmes étudiés par Markos Zafiropoulos d’une manière très nouvelle et cohérente avec les intuitions et les hypothèses antérieures de Zafiropoulos le conduisant à promouvoir le père et la femme comme termes clefs dans l’analyse du désir et des jouissances. Et ceci d’une manière telle qu’une étrange opposition devienne possible comme nous le développons aux deux points suivants.


  1. Coté père – mère – phallus – castration


Dans son texte L’étourdit, le phallus φ – signifiant de la jouissance hors-corps et prototype universel du semblant -, devient pour Lacan une fonction précise : la fonction d’extraction de la jouissance du corps pour le parlêtre mâle (on pourrait alors appeler ce dernier mâlêtre, de par son rapport à la jouissance). Pour ce malêtre alors, il n’y a rien d’autre que la castration (« x φx), sauf s’il se situe en position d’exception (Ǝx ¬φx) comme il en fut par exemple du cas Schreber, un cas de psychose, pour qui la jouissance fait retour du semblant vers le corps, ou encore s’il impute au père une jouissance, hors semblant phallique[7]. De ce côté, « Il y a donc deux dit-mensions pour pourtouthomme, celle du discours dont il se pourtoute, et celles des lieux où ça se thomme »[8]. Ainsi, cet homme se coupe dit Lacan (en un jeu de mots avec le grec τέμνω, qui veut dire couper), et il se coupe de manière diverse : soit il le fait du côté des discours qui s’assurent de l’impossible et qui le démembrent entre semblant/vérité/travail/plus-de-jouir, soit il se coupe dans la confrontation corps à corps avec l’Autre sexe, hors de tout discours et dans le passage à l’acte sexuel selon les conditions que la psychanalyse met au jour à savoir celles du non-rapport sexuel.

 

On peut apercevoir dans cet hommage au père et dans ce thomage, l’équivoque qui permet à Lacan de lire Freud pour le côté mâle, avec des instruments logiques rénovés pour situer de manière au fond très classique la position de la femme en tant qu’objet de désir et d’échange dans les discours qui font liens sociaux, versus ce qu’il en est de la mère dont le désir père-vers se soutient de son enfant-fétiche et qui est l’unique forme de perversion que Lacan reconnaisse pour ce qu’il en est des femmes.


  1. Côté femme


Mais « contre la mère », et pour passer de cette première configuration qui est celle de la dialectique père – mère – castration – phallus à celle de la femme, la logique des prédicats du premier ordre, dont la consistance a été démontrée par Gödel dans sa thèse de doctorat de 1929[9] ne suffit pas. N’ayant pas ici la place de le faire il me faut sauter le pas intermédiaire de l’isolement par Lacan de l’Objet (a) et du « j’aime en toi quelque chose plus que toi » qui pourrait garantir une certaine consistance logique et j’en viens au second retour à Freud dont je parle et dans lequel Lacan engage deux autres directions de recherche à inclure dans une logique qu’Aristote non seulement n’a pas développée, mais qu’il a abandonné ou interdit de tout le poids de son autorité, respectée jusqu’à Georg Cantor, c’est-à-dire durant deux millénaires.

 

La première direction consiste à opposer à l’universel phallique la logique du prédicat qui inclut la négation du quanteur universel, (¬ »x φx), c’est-à-dire que cette ligne fait fonds sur un particulier minimal (au sens de Brunschwig), qui, de s’approcher toujours plus de l’universel ne l’atteint jamais. Pas tout x est φx. On pourrait reformuler cela en disant « pas tout signifiant, en tant que substance jouissante, est hors corps ». C’est le premier abord encore relativement fragile de Lacan pour approcher une théorie de la jouissance féminine qui, de n’être pas toute phallique revient sur le corps dans une sorte d’hétérogénéité radicale à l’Un et à ses résonnances phalliques. L’Autre est le corps, avait d’ailleurs formulé Lacan quelques années auparavant et ce que la castration veut dire c’est que la libido phallique a été extraite du corps.

 

La deuxième ligne de recherche peut être plus féconde, c’est celle qui établie une corrélation entre l’extension de la psychanalyse et l’âge du capitalisme[10], corrélation encore d’autant plus aigüe qu’il s’agit de la forme actuelle du capitalisme numérique et informatique. C’est en effet dans cet autre versant de sa recherche que Lacan lit « le dire de Freud » (expression présente plusieurs fois dans L’étourdit), avec les mêmes lunettes que « le dire de Cantor » (L’étourdit, cité trois fois). L’instrument qui lui permet de situer plus solidement la jouissance pastoute, ce sont les lunettes de Kurt Gödel , le fondateur de la logique la plus rigoureuse de l’histoire de la science, permettant du même coup l’étude de l’extension (mais aussi des limites) de toute formalisation logique possible de l’arithmétique (étant entendu que l’arithmétique est la discipline qui traite des raisons ou des effets réels du langage que l’on appelle les nombres, et qui échappent à la logique des prédicats de premier ordre).

 

Rappelons que Cantor fut le premier mathématicien à développer au milieu du XIXème siècle une théorie des nombres libres de la limitation imposée par Aristote à la science, celle de ne pas pouvoir travailler avec des ensembles ou nombres infinis actuels, comme par exemple « l’ensemble de tous les nombres entiers positifs ». Une fois ouverte par Cantor la possibilité d’admettre des ensembles infiniment étendus, une autre arithmétique s’impose, une autre logique est possible, et les deux se conjuguent dans la théorie axiomatique des ensembles de Zermelo-Fraenkel, qui constitue la manière la plus fréquente de présenter les fondements des mathématiques. Dans ce cadre-là on peut alors montrer facilement que :

  • Chaque ensemble est inférieur ou égal à l’ensemble de ses sous-ensembles [Potenzmenge]. D’où surgit le corollaire immédiat selon lequel il n’y a pas de « tout », parce que chaque « tout » est toujours inferieur à l’ensemble de ses parties. Les conséquences quant à la conception de l’universel phallique sont alors évidentes : hors de l’univers phallique ou de tout autre univers, il ex-siste Encore d’autres choses.
  • Le plus simple des axiomes de l’infini de la théorie des ensembles affirme l’existence de nombres inaccessibles. Qu’un nombre n soit inaccessible veut dire qu’on ne peut pas l’atteindre par addition ou par multiplication d’un nombre plus petit de nombres plus petits que n. Et il est très important pour nous de retenir ce que Gödel explique en 1947, à savoir qu’il y a un et seulement un nombre entier positif fini qui est fortement inaccessible, c’est le nombre 2. En effet, on ne peut arriver au nombre 2 ni par multiplication ni par addition d’un nombre plus petit de nombres plus petites que n  [11]. Si on écrit 1+1 = 2 on a déjà mis deux uns pour arriver à 2.

 

Lacan saura tirer les conséquences de cette particularité extrême du 2 pour expliquer les assises logiques actualisées selon lesquelles le parlêtre est arrivé à cette étape de la civilisation où est démontré la non-existence d’un rapport sexuel qui puisse être inscrit entre un corps 1 et un corps 2. C’est donc avec plus de deux éléments que l’on doit suppléer à ce non-rapport. Et Lacan montre, en jouant d’une question à la fois précise et équivoque de quelle manière le français sait reconnaître la difficulté de savoir ce qu’est le 2 (d’eux) : est-ce d’eux qu’il s’agit ? énonce – t-il. Le nombre inaccessible étant alors volontiers remplacé par une mutiplicité toujours en puissance et toutes sortes de suppléances fictionnelles peuvent alors venir suppléer à cette inaccessibilité du 2.

 

Au niveau du sexe, on connaît la multiplicité des jouets, des corps tierces et des quators échangistes, des additions disciplinaires, des soustractions hystériques, des bouts de corps sadiquement prélevés à l’Autre et aussi des divisions perverses du partenaire entre autres techniques qui aident le mâlêtre à s’apparier timidement au 2 du sexe. On peut aussi tenter une solution via le mode homosexuel contradictoire avec le 2 du sexe Hétéros, qui est radicalement Autre. Certes de nos jours qui ne sont plus ceux de Kirkegaard on méconnaît le joyeux oxymore qu’implique le terme « homosexuel », « Gay » en effet se déduit de « gai ».


  1. Introduction des bases logiques du sexe


Avec la théorie des ensembles, les équivoques du langage envahissent et altèrent le réel du nombre. Ce mouvement constitue l’arithmétique de manière plus puissante et plus prolifique, plus féconde en théorèmes mais aussi en paradoxes. La théorie des ensembles n’est pas stérile, énonçait avec humour Poincaré car elle engendre l’antinomie, et comme on le sait les énoncés paradoxaux de Russell et d’autres logiciens sont lourds d’une prolifération impossible à stopper comme il en est par exemple de l’énoncé très connu évoquant l’ensemble de tous les ensembles qui ne se contiennent pas eux-mêmes et dont on se demande s’il se contient lui-même ?

 

Une formalisation logique de la théorie des ensembles s’imposait donc au début du XXème siècle, pour éviter (spécialement lorsqu’il parle de lui-même) que le langage mathématique puisse se nier, se contredire, et importer les équivoques de lalangue et de l’agrammaire dans la logique : la phrase « je ne dis pas la vérité », peut-elle être fausse ? peut-elle être vraie ? les deux choses à la fois ? Et alors quelle serait la valeur de vérité de ce dernier énoncé ?

 

Whitehead et Russell avec leur Principes des Mathématiques ont essayé d’éviter de telles contradictions en interdisant laborieusement qu’un énoncé puisse parler de lui-même, voire qu’un langage puisse le faire. Dans ce cadre, il faudrait toujours parler d’un langage à partir d’un autre qui est dit alors métalangage. Mais une telle solution ôtait au dire de Cantor toute la puissance libertaire qu’il avait importée du langage ordinaire pour étendre et déplier le langage mathématique jusqu’aux nombres actuels et infiniment grands, les transfinis. Cette solution de Whitehead et Russell n’en a pas été une, et elle fut plutôt un retour sans futur au discours du maître antique et aux interdictions par lesquelles il s’est maintenu depuis l’Antiquité jusqu’au XXème siècle.

 

Ce qu’a fait Kurt Gödel, par contre, a été de montrer en 1931 qu’il n’est pas nécessaire d’interdire puisque dans un système entièrement formalisé de la théorie des nombres on peut démontrer l’existence de quelques impossibles. Par exemple, si un système est complet il est inconsistant, c’est à dire qu’il démontre des vérités en excès ; dans le même système on peut alors démontrer l’affirmation et la négation du même théorème et donc de n’importe quel théorème. Et si au contraire le système est consistant, c’est parce qu’il y a des théorèmes de la théorie élémentaire des nombres qui restent en dehors du système, sans démonstration. Même s’ils paraissent vraisemblables, ils restent indécidables, vrais peut-être mais indémontrables dans le système logico formel en question. Il fallait donc commencer à séparer radicalement la question de la vérité de l’ordre du démontrable ou du dérivable à partir des axiomes préalablement acceptés[12].

 

À partir du cadre des impossibles tracé par Gödel, Alan Mathison Turing, déjà débarrassé du problème de la vérité et de la sémantique des théorèmes, a trouvé en 1936 un système pour computer tout ce qui est effectivement computable démontrable ou dérivable, et qui deviendra la matrice logique du software, des logiciels à partir desquels on commence dans les années 1940 à fabriquer les premiers ordinateurs. Très rapidement, en un demi-siècle, la « machine de Turing » a transformé les communications, a robotisé la fabrication des engins divers, a permis de développer l’internet, les moteurs de recherche, les smartphones, et aussi la globalisation des civilisations du parlêtre. Robertson choisit de situer précisément ici le début d’une quatrième étape de l’histoire des civilisations étant entendu que les trois antérieures sont pour lui, celle du langage, de l’écriture et de l’imprimerie[13].

 

La machine valable pour tous les hardwares, est l’idée de Turing publiée en 1936 et soutenue par Gödel qui a relu le texte très en détail avant qu’il ne soit envoyé pour publication aux Proceedings of the London Mathematical Society, en y trouvant d’ailleurs deux petites erreurs qui ont été corrigées par Turing avant la publication[14].

 

Cependant Turing remarque avant 1950 que cette machine, qui est, au moins théoriquement, entièrement programmable, c’est-à-dire capable d’obéir à ce qui a été commandé avant qu’elle exécute, n’a pas d’intelligence, pas d’initiative, pas de désir. Elle ne peut non plus arrêter volontairement le procès programmé qu’elle a commencé à exécuter et qui n’est pas encore terminé. À ce moment-là, Turing se demande ce qu’il faudrait fournir à la machine pour qu’elle puisse non seulement obéir, mais aussi avoir l’initiative, qu’elle puisse être intelligente, assez bonne pour interpréter le désir du partenaire. Faudrait-il qu’elle désire chatouiller la jambe d’une « lady computer machine » ? L’idée, ébauchée en 1948 devant des autorités scientifiques et dans le contexte politico-militaire de l’époque, n’a pas été si bien reçue que ses contributions antérieures, qui apportaient des techniques d’informatisation, de déchiffrage, de communication, voire de fabrication automatique de tout type d’engins.

 

L’approche turingienne de la machine intelligente fut présentée formellement dans son article de 1950, Computing machinery and intelligence, où il propose une ébauche de tout ce qui sera « l’intelligence artificielle » qui inonde le monde actuel, voire remplace les PDG des entreprises les plus modernes s’interrogant sur les effets bureaucratiques de la hiérarchie et son obsolescence.

 

L’article de 1950, étrangement espiègle, ludique et très éloigné de la rigueur gödelienne de son article de 1936, commence par se demander si les machines peuvent penser[15]. Comme c’est une question trop difficile dit l’auteur, il propose de la remplacer par une autre, qui peut s’exprimer en des mots « relativement non équivoques » [relatively unambigous words]. Il pose alors le problème dans les termes d’un jeu d’imitation, dans lequel interviennent trois personnes : un homme, une femme et un troisième humain qui pose des questions en ne pouvant recevoir que par écrit les réponses des deux premiers. Turing affirme que l’homme peut être considéré comme « intelligent » s’il peut mentir afin de convaincre la troisième personne qu’il est la vraie femme. Il suffirait de mettre la machine au lieu de l’homme pour tester son intelligence. Peut-elle convaincre le troisième – le juge – qu’elle est la vraie femme ?

 

Somme toute, une machine est intelligente que si elle peut tromper le partenaire, si elle peut se faire passer pour une vraie femme. Pour y arriver, elle devrait ne pas répondre en obéissant au software ou à son logiciel qui lui aurait laissé la liberté de prendre des décisions. Par exemple, en lui permettant de donner une réponse aléatoire, comme un caprice qui vienne au lieu du désir. « Sometimes such a machine is described as having free will », écrit Turing en laissant l’énonciateur en troisième personne, la non-personne dont parlent Heidegger et Benveniste.

 

Cette deuxième machine de Turing sera aussi la cause de la prolifération des textes de science- fiction comme ceux, précurseurs, de Philipp K. Dick qui met en scène la multiplication des réplicants rebelles dans le style Blade Runner, le film de Scott fondé sur une de ses nouvelles. C’est aussi bien par ce biais que Mark Zuckerberg explore, d’un point de vue extérieur, la structure des liens sociaux, pour les répliquer dans sa machine bien connue, qui permet les mensonges au partenaire au niveau des mots, des images, des positions dans la vie, et en matière de sexe, voire pour ce qui concerne les suffrages présidentiels aux États-Unis. C’est ce que l’on appelle les « réseaux sociaux », qui ne sont pas vraiment des discours formateurs de lien social au sens lacanien du terme mais des effets de l’association du capitalisme avec la programmation turingienne engendrant des effets nouveaux, certainement incertains, dans l’ordre des discours et des liens sociaux.

 

En ce moment se développe de manière exponentielle le mouvement #MeToo et sa chasse aux sorcières chiasmatique, où les inquisiteurs sont des femmes et les sorcières une série de petits pervers qui ont osé exiger une rétribution, un service pour promouvoir une femme au statut d’actrice d’Hollywood, d’athlète olympique ou de femme au foyer. Ce qui était naturalisé depuis l’Antiquité à l’aide du caractère « arrangeant » des femmes[16], a été subverti par ces nouveaux dispositifs qui permettent de mettre en scène en temps réel ce que Euripide (Les Bacchantes) et Aristophane (L’Assemblée des femmes) avaient imaginé il y a plus de 2.000 ans. Ce furent des fictions sans succès, du fait de la fermeté du discours du maître antique qui, associé à l’homosexualité grecque, puis arabe, eucharistique, catholique, a su maintenir les femmes dans l’isolement. Isolement brisé par le New York Times et les autres moyens de communications politiquement corrects et turingiens qui ont réussi à faire entendre les cris des femmes auparavant confinées dans les limites du foyer ou réduites au silence.


  1. Compacité, continuité, contigüité


La clameur des femmes trouve aujourd’hui la possibilité de se faire entendre, c’est un des succès très actuel de la civilisation du parlêtre où, comme compensation au manque de rapport sexuel, il y a le « dire de Cantor » et ses effets, le « dire de Freud » et les siens, par lesquels la psychanalyse non seulement coexiste mais se développe avec le capitalisme numérique.

 

C’est donc après avoir chaussé les lunettes de Gödel pour lire Freud et ayant prévu l’incidence de cette nouvelle logique, que Lacan peut proférer dans une de ses leçons de son séminaire Encore : « Je pense à vous ; ça ne veut pas dire que je vous pense », pour souligner le caractère indirect de son appel, particulièrement quand il est adressé aux femmes.

 

Dans ce séminaire, Lacan situe d’un côté de la sexuation la jouissance marquée par un trou qui ne laisse pas d’autre voie que la jouissance phallique. Puis il pose la question : « De l’autre côté, quelque chose peut-il s’atteindre qui nous dirait comment ce qui jusqu’ici n’est que faille, béance, dans la jouissance, serait réalisé ? »[17] Son appel immédiat à l’espace de la jouissance comme quelque chose qui doit s’interroger avec une topologie qu’il a essayé de faire équivaloir à la structure, le renvoie à la notion de compacité en mathématiques.

 

« Rien de plus compact qu’une faille »[18], dit-il, se référant ainsi à ce que Cantor le premier avait su entrevoir avec son « ensemble triadique », qui est en même temps le premier exemple de fractale connu et bien défini un siècle avant que ce terme n’ait été proposé par Mandelbrot[19]. L’ensemble triadique de Cantor est un ensemble de mesure nulle au sens de Lebesgue, qui se produit par ablation du tiers central d’un intervalle entre deux nombres « naturels » tels que 0 et 1, et puis par retirement itératif du tiers central de chaque partie restante. Sa mesure est nulle, et pourtant, il a la puissance du continuum tel qu’un nombre transfini. On l’appelle aussi « la poussière de Cantor ». Il s’agit d’une faille compacte, de mesure nulle et de cardinalité inaccessible, c’est le lieu que Lacan attribue topologiquement à l’Autre du sexe. Son inaccessibilité permet de laisser de côté qu’il s’agit d’eux, la multiplicité sérielle avec laquelle la philosophie du temps du capitalisme numérique répond à la question du féminin à travers la pluralisation des genres déplaçant et dégradant ce qu’il en est de l’hétéros vers la pluralité. Ce n’est plus d’eux phalliques du père-vers, mâle ou mère, qu’il s’agit donc, c’est de la faille compacte et inaccessible qui s’incarne dans une femme en tant que telle.

 

Cette indication topologique coïncide avec l’idée de la sexualité féminine qu’avait déjà Lacan en 1960, lorsqu’il relève l’hétérosexualité foncière de la jeune homosexuelle de Freud : « C’est sur la féminité que porte l’intérêt suprême », et dans la même page :

Peut-être se découvre-t-il par là l’accès qui mène de la sexualité féminine au désir même. Bien loin que réponde en effet à ce désir la passivité de l’acte, la sexualité féminine apparaît comme l’effort    d’une jouissance enveloppée dans sa propre contiguïté (dont peut-être toute circoncision indique-t-elle la rupture symbolique) pour se réaliser à l’envi du désir que la castration libère chez le   mâle en lui donnant son signifiant dans le phallus.[20]

 

Cette approche du féminin par la contiguïté et en même temps la compacité d’une faille, radicalement inaccessible à la mesure naturelle entièrement étrangère à la logique de la coupure, est l’abord original que Lacan propose et par lequel la psychanalyse d’une femme pourrait devenir analyse tout court, sans fictions ni mascarades.


  1. Le retour d’eux


Le fait que l’information démasque les classiques détenteurs du secret qui, philosophes ou non, ont toujours été au service du maître antique, ouvre le champ à cette tardive « libération des femmes », bien postérieure à d’autres mouvements de libération. Cependant, il ne faut pas méconnaître que le plus puissant facteur pour la libération des femmes, comme celle antérieure des esclaves et des serfs ou de la plèbe a été l’introduction de ce qui peut les remplacer. Dans la première révolution industrielle, les machines à tisser et autres engins produits par la mathématisation de la physique ont libéré les serfs. Liberté plutôt négative, comme le suggère Marx, liberté de crever de faim dans beaucoup de cas, liberté de devenir prolétaire dans des dispositifs de plus en plus aliénants et moins sociaux. Les temps modernes de Chaplin montrent bien les caractéristiques d’une telle libération.

 

Dans la révolution technologique actuelle, la femme devient libre, à partir de cette machine numérique qui nous offre la possibilité de l’imiter, de la remplacer, de la modéliser logiquement et de donner réalité (virtuelle) à l’accès à sa jouissance pastoute, celle qui trouverait sa source dans l’inaccessibilité du 2 ou de l’ensemble triadique de Cantor. Au-delà de tous les progrès culturels et idéologiques, elle devient libre de pouvoir être imitée aujourd’hui par tous les software ou hardware, « que vous pouvez acheter » (expression chère à Turing, qui aimait jouer avec les objets transfinis comme s’ils étaient quelque chose que l’on peut trouver sur le marché).

 

Bien sûr, le « truc » de Cantor-Gödel-Turing a été rapidement employé par les nombreux mâles châtrés qui aspirent à la jouissance de l’Autre Sexe, qui envient la jouissance du corps, génitif subjectif, par opposition à la jouissance phallique, qui est hors-corps et qui doit se nourrir de tous les fantasmes psychiques que la grammaire propose pour alimenter la confusion proposée par le génitif objectif de jouir du corps.

 

Bien avant Judith Butler il est formidable de voir comment des philosophes tels que Deleuze et Guattari ont profité des dires mentionnés de Cantor et de Freud pour construire des théories non hiérarchisées, dites fractales, rhizomiques ou extraterritoriales pour donner son statut au féminin. C’est le retour de la multitude sadienne (d’eux) qui se proposent au lieu du 2 inaccessible – inaccessible pour le mâle, pas pour elles qui y existent de par les conditions structurelles (qui n’exclue pas l’anatomie) de leur émergence au corps parlant –. Pour ces philosophes il n’y a pas 2 sexes, ils nous l’expliquent, écoutons-les :

C’est cela, les machines désirantes ou le sexe non humain : non  pas un ni même deux sexes, mais n.… sexes. La schizo-analyse est  l’analyse variable des n.… sexes dans un sujet, par-delà la représentation anthropomorphique que la société lui impose et qu’il se donne lui-même de sa propre sexualité. La formule schizo-analytique de la révolution désirante sera d’abord : à chacun ses sexes[21].

 

 On voit comment le philosophe devient une fois de plus le bouffon du maître, anticipant en ce cas les avantages que trouvent Facebook® ou d’autres entreprises dans l’énorme prolifération des genres : pour la publicité–cible.

 

Même chez les féministes les plus lucides qui regardent ces auteurs avec sympathie, tout ombre de hiérarchie leur semble l’ennemi le plus dangereux. Judith Butler combat Rosi Braidotti parce que celle-ci parle encore de la différence sexuelle, donc elle serait hétéronormative ! Le 2 de la femme, son inaccessibilité étant toujours plus difficile à supporter, du moins dans la théorie, que la pluralité d’eux, de tous les genres et de tous les queers du monde qui sont donc mis dans le même ensemble que les femmes : LGBTQQI etc. On trouve déjà beaucoup plus de 50 genres qui viennent à dissoudre ce qu’il en est du 2 du sexe réel, avec la multiplicité des mensonges déjà prévus par Turing dans sa conception de la deuxième machine. On pourrait y ajouter le genre zombie, bien situé entre l’éros et la mort dans les fictions infantiles de notre époque.


  1. Le dire de Lacan


Quelle distance y a-t-il entre ces bouffonneries et ce que Lacan propose avec la psychanalyse comme sortie personnelle du capitalisme qui rejette l’amour, la castration et le corps ! Lui disait simplement ceci :

Que le sexe ça soit réel, ceci ne fait pas le moindre doute. Et sa  structure même, c’est le duel, le nombre « deux ». Quoi qu’on en pense, il y en a deux : les hommes, les femmes, dit-on, et on s’obstine à y    ajouter les auvergnats ! [Rires] C’est une erreur ! Au niveau du réel il n’y a  pas d’auvergnats[22].

 

Le sexe n’est pas une question de hiérarchie, mais de différence radicale et inéliminable. La femme de Markos Zafiropoulos, celle qui est effectivement contre la mère, est cohérente avec la structure du parlêtre. Il s’agit d’une position logique très bien repérée par le psychanalyste anthropologue qui résiste à la mesure phallique et aux suppléances plus ou moins queer, qu‘elles soient de singularité sans pair, ou d’orgueil des particularités auparavant combattues et aujourd’hui dépourvues, hélas, de leur sacré secret. Ces secrets ont déjà été démasqués avec la législation capitaliste, avec la démédicalisation pharmacologique avec les fantaisies philosophiques évoquées plus haut et avec le porno virtuel de tous les genres auquel tous nous avons accès.

 

Le remplacement du féminin prend aujourd’hui de nouvelles formes, plus radicales que l’humble perversion ; il trouve ses modèles dans la schizophrénie ou dans la folie maniaco-dépressive, dans la Hamletmaschine de Heiner Müler ou dans le 4.48 psychose de Sarah Kane. Il y a des nouveaux modèles de transgression des limites avec lesquels on « aborde » maintenant la femme, mais il faut se souvenir qu’il y a deux siècles le Woyzeck de Georg Büchner montrait déjà ce qu’il en était de l’avancée de la prolétarisation sur sa femme qu’il finissait par tuer avec ces mots : « Tu sais, Maria, tu es tellement belle que s’en est un péché… ; Est-il possible que le péché mortel soit si beau ? ».

 

Déjà pour les deux premières périodes étudiées par Markos Zafiropoulos il résultait de l’enseignement de Lacan qu’un psychanalyste en tant que tel, et pas en tant que citoyen ne peut soutenir la parité et encore moins la pluralisation des sexes s’il admet l’hétérogénéité du féminin comme élément central du désir de l’analyste qui n’est pas si aveugle que cela.

 

Je crois qu’à partir de ce mouvement de lecture qui est le mien et qui tente de répéter celui de Markos Zafiropoulos nous pouvons déduire qu’il existe un « dire de Lacan » qui subsiste dans les différents moments de son œuvre et que malgré ses différentes références théoriques, son style de retour à Freud en chaque époque ne contredit en rien les périodes qui précèdent bien qu’à chaque fois ce retour se réalise depuis des perspectives différentes.

 

___________________________________________________________________

[1] M. ZAFIROPOULOS, La question féminine, de Freud à Lacan ou la femme contre la mère, Paris, Puf, 2010. La cuestión femenina de Freud a Lacan, Buenos Aires, Ed. Logos Kalos, 2017.

[2] M. ZAFIROPOULOS, Lacan et les sciences sociales ou le déclin du père, Paris, Puf, 2001. Lacan y la ciencias sociales, Buenos Aires, Ed. Nueva Vision, 2002.

[3] M. ZAFIROPOULOS, Lacan et Lévi-Strauss ou le retour à Freud, Paris, Puf, 2003. Lacan y Levi-Strauss, Buenos Aires, Ed. Manatiales, 2006.

[4] M. ZAFIROPOULOS, Les mythologiques de Lacan , Toulouse, Erès, 2017. Las mythologicas de Lacan, Buenos Aires, Ed. Logos Kalos, 2018 (à paraître).

[5] J. LACAN, Le Séminaire. Livre XVII. L’envers de la psychanalyse, Paris, Seuil, 1991, p.149.

[6] J. LACAN, « Columbia University », Scilicet 6/7, Paris, Seuil, 1976, p. 45.

[7] J. LACAN, « L’étourdit », Autres écrits, Paris, Seuil, 2001, p. 460.

[8] Ibidem.

[9] Simplifié par Leon Henkins. Voir : L. HENKINS, « The Completeness of the First-Order Functional Calculus », Journal of Symbolic Logic, n° 14, 1949, p.159–166.

[10] J. LACAN, « La psychanalyse dans sa référence au rapport sexuel », Lacan in Italia (1953-1978) – En Italie Lacan, Milano, La Salamandra, 1978.

[11] K. GÖDEL, « What is Cantor’s continuum problem ? », Collected Works. II : Publications 1938–1974, Oxford, Oxford University Press, 1990.

[12] K. GÖDEL, « Über formal unentscheidbare Satze der Principia Mathematica und verwandter Systeme », Monatshefte Math. Phys., vol 38, 1931, p. 173-198.

[13] D. ROBERTSON, The New Renaissance. Computers and the Next Level of Civilization. New York, Oxford Univ. Press. 1998 (NDRL).

[14] A. M. TURING, « On computable numbers, with an application to the Entscheidungsproblem », Proceedings of the London Mathematical Society, vol. 43, 1937, p. 230-265.

[15] A. M. TURING, « Computing Machinery and Intelligence », Mind, vol. 49, 1950, p. 433-460.

[16] J. LACAN, « Télévision », Autres écrits, Paris, Seuil, 2001, p. 540.

[17] J. LACAN, Le Séminaire. Livre XX. Encore, Paris, Seuil, 1975, p. 14.

[18] Ibidem.

[19] G. CANTOR, « De la puissance des ensembles parfaits de points », Acta Math., vol. 4,‎ 1884, p. 381-392.

[20] J. LACAN, « Propos directifs pour un congrès sur la sexualité féminine », Écrits, Paris, Seuil, 1966, p. 735.

[21] G. DELEUZE, F. GUATTARI, L’Anti-Oedipe, Paris, Les Editions de Minuit, 1972, p. 356.

[22] J. LACAN, Le Séminaire. Livre XIXbis. …ou pire, Paris, Seuil, 2011, p 154-155.

 


  • -

Клиническая фигура власти: мужское господство (Бурдье с Лаканом и Леви-Строссом) – Маркос Зафиропулос*

DOSSIER

ARTICLE EN LANGUE RUSSE

* Заведующий исследовательской частью в CNRS (Национальный Центр Научных Исследований) и в Университете Пари-Дидро. Президент CIAP (Международная Группа Психоаналитической Антропологии). Психоаналитик, член EA (Espace Analytique)

 

При размышлении о клинической фигуре власти, которой является мужское господство, я разобью своё выступление на две части. Сперва, я коснусь общего направления моих исследованией в контексте работы нашей группы, чтобы затем подойти к непосредственному объекту этой статьи: Бурдье с Лаканом и Леви-Строссом.

 

Что касается общего исследовательского вектора, я напомню, что работа нашей ассоциации позволяет выделить психоанализу законное место в научном поле, а точнее в области социальных наук. Уже на первых страницах своей диссертации, Леви-Стросс отмечает смелость новаторства, но также и сомнения, которые, по его мнению, сопровождали Зигмунда Фрейда в написании его работы «Тотем и табу». Для Леви-Стросса, эти две составляющие были необходимы для рождения «социальной науки, которой является психоанализ – потому что он таковой является –, всё ещё колеблющейся между традицией исторической социологиии, ищущей, как это делает Риверс, причины нынешней ситуации в далёком прошлом и более современным и научно обоснованным подходом, который ожидает от анализа настоящего знание о прошлом и о будущем»[1].

 

Итак, психоанализ является социальной наукой. Этот «диагноз» уже не является открытием: работа «Элементарные структуры родства» была опубликована ещё в 1947, и вышла из-под пера этнолога, а не психоаналитика. И как мы знаем, эта работа значительно реорганизовала всё поле социальных наук в послевоенной Франции, где исследования Леви-Стросса произвели настоящую структуралистскую революцию. Зачатки этого переворота  проистекают из встречи французского этнолога с американскими антропологами и лингвистами в период его пребывания в Нью-Йорке.

 

Если психоанализ является социальной наукой, как того желал его основатель Зигмунд Фрейд (желание, неопровергнутое и Жаком Лаканом, который, как я считаю, читал Фрейда через призму работ Леви-Стросса[2]), он также естественно является методом изучения частного случая.

 

Те, кто разделяют наши теоретические позиции, смело говорят о психоаналитической антропологии как о непосредственном продукте желания Фрейда перейти от единичного  клинического случая к клинике масс. Однако, данное утверждение ни в коем случае не означает, что психоаналитическая антропология не включает в себя и противоположную но комплементарную тенденцию: отталкиваяясь от анализа масс, психоаналитический метод также приводит к работе над частным случаем. Стоит особено почеркнуть эту вторую тенденцию, в частности, потому что наше направление находит свою эпистемологическую базу в традиции Французской школы социологии. Работы Эмиля Дюркгейма, а затем Марселя Мосса (в особенности «Очерк о даре») заложили основу понятия тотального социального факта[3], которое в свою очередь было заимствовано и пересмотрено Клодом Леви-Строссом во введении к работе «Социология и антропология»[4]. Это введение, как я считаю, произвело в своё время сильное впечатление на Лакана.

 

Итак, в 1950 Леви-Стросс перенимает понятие тотального социального факта, чтобы как можно точнее обозначить что такое антропология. Для нас это немаловажно, так как недостаточно хотеть постороить антропологию, принимающую в рассчёт психоаналитическое знание, необходимо ещё показать какое именно и каким образом. Наше понимание психоаналитической антропологии близко тому, как её концептуализировал Леви-Стросс, а именно, как систему интерпретаций «одновременно учитывающую физические, физиологические, психические и социологические аспекты любого поведения».

 

Далее он уточняет, что «тотальный социальный факт стоит рассматривать в трёх измерениях. Он должен согласовывать между собой социологическое измерение с его многочисленными синхроническими аспектами, историческое или диахроническое измерение, и, наконец, измерение физиопсихологическое»[5].

 

            Таким образом, я полностью принимаю это давно уже ставшее классическим понимание антропологии, которое отвергает наивное противопоставление коллективного индивидуальному, так же как отвергает и ту логику, которая сталкивает социальное и ментальное в попытке постоить некоторую научную истину. Отталкиваясь от исследований Мосса, Леви-Стросс пишет, что «{…} только у людей существует это тройное приближение. Обращаясь к ‘‘исследованию конкретного как целостного’’, мы вынуждены отметить – с Марселем Моссом –, ‘‘что истиной является не молитва и не право, но меланезиец с какого-либо острова, из Рима, из Афин…’’. Таким образом, в определённом смысле, любой психологический феномен является феноменом социологическим, и при этом ментальное отождествляется с социальным. Но верно и обратное: основание социального может быть только ментальным; другими словами, невозможно быть уверенным в том, что мы постигли смысл и функцию институции, если мы не проживаем её воздействие на уровне индивидуального сознания»[6].

 

Если социальные науки не могут оставить в стороне индивида и теорию субъекта (что, как мне кажется, будет более верным понятием), которая в настоящее время всё больше возвращается в активы исследователей данных областей, и в особенности, социологов, то это происходит, главным образом, потому, что «основание социального может быть только ментальным». Другими словами, основание интерпретации коллективного локализовано в области ментального. Индивид (а правильнее сказать, субьект) – это единственное «место», в котором пересекаются все три измерения тотального социального факта, а именно, социологическое, историческое и психологическое измерения. В конечном счёте, социальный факт является идеальным объектом социальных наук, по крайней мере для французской школы социологии, которую невозможно обойти стороной для эффективного понимания научного направлени нашей ассоциации.

 

Безусловно, мы вносим некоторые поправки в задумку Марселя Мосса. Во- первых, мы заменяем его идею индивидуального сознания на более фрейдистское видение психической реальности, исключающее возможность свободного доступа к индивидуальному сознанию, о котором говорит Мосс, но вводящее понятие структурального бессознательного, о котором заявляют в своих работах такие учёные как  отец американской антропологии Франц Боас, лингвист Роман Якобсон и, конечно же, этнолог Клод Леви-Стросс. Именно это структуральное бессознательное возвращается в качестве одного из ключевых понятий в теории Жака Лакана, значительно обновившей психоаналитическое знание. Работая над законами бессознательного применительно к структуре языка, он отводит психоанализу место в поле социальных наук.

 

Мы видим, таким образом, что с теорией бессознательного, психоанализ открывает возможность анализа ментального как основание для анализа коллективного. Но, несмотря на то, что благодаря Лакону (а значит и Фрейду), психоанализ вот уже полвека как встретился с антропологией Марселя Мосса, его позиция так и остаётся позицией исключённости по отношению к научному полю в целом. Это вынесение за рамки научных институций до сих пор не позволяло оценить по заслугам ни вклад психоанализа как социальной науки, ни то, как психоанализ может, в конечном счёте, предоставить основание (говоря словами Леви-Стросса) для интерпретаций, даваемых другими социальными науками (социология, этнология, право, история…), которые имеют дело с коллективным. Итак, я cпокойно заявляю, что работа нашей ассоциации ориентирована на то, чтобы способствовать уничтожению замкнутости психоанализа, а также на то, чтобы отвести ему определённое место и дать возможность ответить на требования других социальных наук.

 

Может ли аналитический опыт функционировать в качестве метода оценки других социальных наук?

 

Можно с уверенностью заявить, что если он это может, то он это должен. Но ещё нужно, чтобы данные науки, которые, посредстсвом Леви-Стросса и Мосса, отводят психоанализу исключительное место – место судьи –,  одновременно с тем, не работали в направлении исключения этого последнего из научного поля. Как известно, любого судью трудно выносить даже тем, кто сам его позвал.

 

Скажем открыто, что Французская школа социологии не может обойти стороной психоанализ, о чём не преминул заявить Пьер Бурдье в своих «Паскалевских размышлениях»: «Социологии и психоанализу следует объединить усилия, но для этого необходимо, чтобы они смогли преодолеть свои взаимные предубеждения»[7].

 

Итак, я ввожу здесь третье имя, имя Пьера Бурдье, чтобы высказать во всеуслышание его мнение в возвращающемся эпистемологическом диалоге, который ведётся между психоанализом и другими социальными науками.

 

Речь конечно же не идёт, чтобы нивелировать различного рода противоречия, разделяющие работы Бурдье, Леви-Стросса и Лакана. Однако, моей задачей здесь является скорее акцентирование общности их позиций, отводящих психоанализу место оператора (или, как минимум, место одного из операторов) в оценке различного рода (или некоторого рода) научных высказываний.

 

Заявляя это, я, тем самым, принимаю всерьёз перспективу Французской школы социологии, в соответствии с которой необходимо продемонстрировать, каким образом осуществляется переход от анализа коллективного к клинике единичного случая, что помогает в продвижении нашего направления в антропологии, заключающегося в инверсии тенденции более классической, которая, отталкиваясь от клиники частного, приходит к интерпретации коллективного.

 

Данный подход может показаться малореалистичным, но достаточно лишь обратиться к моим двум первым работам, в которых я простраиваю критический подход к археологии лакановской мысли[8], чтобы заметить:

  • что психоаналитическое понятие Имени отца невозможно понять без левистроссовского понятия означающего «с нулевым символическим значением», {…} которая позволяет существование мысли как символического акта»[9];

Но при этом нужно также отметить,

  • что именно лакановская клиника психотического субъекта продемонстрировала значимость нулевого означающего, выведенную на коллективный уровень благодаря работам Якобсона и Леви-Стросса.

 

Другими словами, лакановское понятие Имени отца (или же левистроссовское понятие нулевого означающего, позволяющего существование мысли как символического акта) в действительности не является результатом движения, берущего начало в клинике единичного случая и ведущего к обобщениям на коллективном уровне. Напротив, это понятие первичных институций Леви-Стросса позволило Лакану, во-первых, реорганизовать теорию бессознательного отца в рамках психоанализа, во-вторых, упорядочить психоаналитическую клинику психозов и, в-третьих, по умолчанию, доказать теоретическую обоснованность понятия нулевого означающего Леви-Стросса. Это тем более значимо, что нам недостаточно сказать, что нулевое означающее позволяет существование мысли как акта символического, это нужно ещё обосновать. И именно Лакану это удаётся через анализ клинического случая. Как мы знаем, в клинике психозов – когда этого означающего не существует или, другими словами, оно форклюзировано – символическая мысль протекает по другим, не невротическим, законам.

 

Я заканчиваю здесь с этим первым пунктом, в котором я произвёл некоторую эпистемологическую перестановку акцентов, чтобы перейти ко второму пункту. Речь пойдёт о мужском господстве, так как оно непосредсвенно связано с вопросом, который занимает большую часть моих исследований, посвященных лакановской археологии, а именно, с вопросом женственности.

 

Почему?

Потому что после реконструкции истории двух первых периодов лакановской мысли, основным вектором которых является фрейдистский вопрос «Что такое отец?», мне хочется сразу отметить, что анализ третьего периода лакановской мысли выявляет (говоря о том, что нас здесь интересует) новую революцию, как в понятии Отца, так и в понятии женственности[10].

 

Что же именно происходит в семинаре «Образования бессознательного», который открывает этот новый период?

 

Происходит то, что Лакан вдруг меняет свой угол зрения, говоря, что понятие Имени отца (функцией которого является объяснение связи между означающим и означаемым через точку скрепления [point de capiton]) не является ничем иным, как «[мифом], так как невозможно скрепить означающее и значение».

 

«Напротив, то что можно сделать, это скрепить означающее с означаемым, и посмотреть на результат»[11].

 

Не имея здесь возможности долго задерживаться на объяснении этого комплексного понятия, я всё же счёл необходимым напомнить, что в 1957 Лакан неожиданно формулирует новое определение понятия Отца: «Отец – это метафора».

 

Таким образом, для него отец не является ни отцом семьи, ни чистым означающим. Имя отца – это риторическая форма, метафора, подразумевающая замещение одного элемента другим в Эдиповом комплексе. Другими словами, то, что отныне определяет отцовскую функцию, это замещение закона матери законом отца. Данная метафорическая операция даёт возможность существования символического фаллоса, который функционирует в невротической структуре в качестве означающего-перекрёстка. Своим существованием это означающее позвоняет скрепление означающего и означаемого, закона и тела.

 

В психотической структуре Эдипова комлекса не существует, и потому, не существует фаллической функции, которая обычно обеспечивает скрепление между означаемым и означающим. В этом случае символическая мысль функционирует иначе.

 

Но это не имело бы особого интереса для вопроса о женстком, если специально не отметить:

  • что это новое определение отца как отцовской метафоры в Эдипе отсылает к мифу об Эдипе, но в отличае от фрейдистского толкования мифа, где, как мы помним, структура держится на трёх элементах (ребёнок, мать, отец), Лакан вводит четвёртый элемент (ребёнок, мать, отец, фаллос);

Таким образом,

  • эта часть лакановской теории имеет особую заслугу благодаря разделению понятий матери и фаллоса уже в преэдипальном периоде.

 

Введение этого нового элемента, постепенно углублубляющего вышеупомянутое примордиальное различие между матерью и филлосом, играет важную роль в дальнейшем развитии лакановской мысли. Лакан прямо заявляет, что фигуру матери не только нужно отличать от фаллоса, но и от фигуры той, которая воплощает этот фаллос на уровне социальных обменов: другими словами, от женщины.

 

Итак, начиная с 1957 Лакан рассматривает женщину как ту, кто олицетворяет собой фаллическое означающее (означающее обмена) в системе социальных обменов. И заявляя об этом, Лакан знает со времён чтения «Элементарых структур родства», что, в силу экзогамии, отношений социальных обменов и запрета на инцест (что Леви-Стросс рассматривает как границу между природой и культурой), именно женщины играют роль объекта обмена между мужчинами. Этот шаг вдохновлённого Леви-Строссом Лакана является незначительным и решающим одновременно, так как, разводя по разные стороны фигуру матери и фигуру женщины с целью закрепить за женщиной идентификацию с фаллосом, Лакан даёт нам возможность пересмотреть понятие мужского господства: вышеупомянутые изменения в психоаналитических понятиях отца, Эдипова комслекса и женственности позволяют опровергнуть идентификацию женщины с матерью, и тем самым нивелировать представление (в том числе социальные) о материнстве как конечной ступени становления женского[12].

 

Ставки высоки для работы нашей ассоциации, в особенности, когда мы вернёмся к диалогу с Пьером Бурдьё о женственности и гендерных различиях (и, вероятно, в дальнейшем, в дебатах с другими специалистами, в том числе, с представителями теории гендера). Все специалисты, чьи работы затрагивают данные вопросы, отмечают, что наиболее разрушительные политические режимы – нацизм, фашизм, сталинизм, петанизм и др. – тем или иным образом подкрепляли идеал семьи, что выражается в культе фигуры матери, в превознесении отцовского авторитета и в склонности к мизогинности. По мнению Муссолини, «женщины рождены, чтобы заниматься домом, рожать детей и наставлять рога»[13].

 

Совет фашистского движения в 1937 заявил о своём полном согласии с Пием XI, когда тот заявляет, что «зарплаты мужчины должно хватать на содержение не только его сомого, но и всей его семьи». Тем самым, это перекликается в позицией правительства Виши, в соответствии с которой «природой и предназначением женщины является материнство».

 

В свою очередь, нацисты отзывались о немецких женщинах как о «матерях народа», приписывая идею женской эмансипации «еврейскому влиянию»[14].

 

Здесь важно об этом напомнить, и не в последнюю очередь из-за критического отношения к роле психоаналитиков в исторической перспективе со стороны некоторых представителей социальных наук. В их представлении, психоаналитики способствуют укреплению отцовского авторитета и, следовательно, идеализации фигуры матери. Таким образом, наши коллеги указывают (иногда совершенно справедливо), что в ряде случаев  психоанализ не является аналитической работой, а скорее орудием подкрепления классической схемы построения социальных связей. К примеру, философ Франсуаз Коллян находит «странным, насколько работа бессознательного сродни тому, что порождает социум», о чём и заявляет в «Истории женщин на Западе»[15]. Действительно, есть риск сильного искажения позиции психоаналитиков в отношении затруднительного положения женщин в культуре, так как эту позицию легко можно назвать реакционной. Гораздо труднее повести под тот же знаменатель работы Лакана, и, как я уже начал говорить и незамедлительно продолжу в «разговоре» с передовыми специалистами по данному вопросу, это касается как вопроса отца[16], так вопроса о женственности. И, как я уже сказал, начну я с Пьера Бурдье.

 

Мужское господство

 

Говоря о мужском господстве[17], следует сразу обратить внимание на то, каким образом Пьер Бурдье отвечает на вопрос о том «Что такое женщина?». Незамедлительно отодвигая на задний план биологическое объяснение разницы полов, он встраивается в классическую левистроссовскую традицию, в которой женщина рассматривается как объект обмена. Но мы сразу же замечаем, что Бурдье иллюстрирует данную теорию не совсем привычным способом, когда (в том же тексте) он указывает на то, как данная идентификация проявляется на примере кабильской семьи, в которой нет мужского потомства. Чтобы продолжить свою линию, такая семья вынуждена принять к себе мужчину со стороны «в качестве жены». Таким образом, Бурдье напоминает, что разница полов в социальном понимании опирается не столько на биологические характеристики тела, сколько на их место в символической системе, где их социальное распределение находит в, ряде случаев, своё отображение в, так называемых, «когнитивных категориях». В любом случае, для Пьера Бурдье символическое распределение превосходит по значимости распределение биологическое. Говоря об этом, Бурдье отмечает, что тело принадлежит Другому символической системы, и, руководствуясь данной логикой, проводит развёрнутый критический анализ мужского господства, в котором он показывает, каким образом, будучи в позиции объекта, «женщинам отказано быть субъектами обмена». Тем самым, их место сводится к месту символического инструмента в политике мужчин.

 

Я подхожу к данному вопросу с эпистемологической точки зрения: если Бурдье встраивается в анализ Леви-Стросса относительно места женщины в социальных обменах, то нужно отметить, что специфика его подхода заключается в том, чтобы не ограничиваться констатацией универсальности женской позиции в вышеупомянутых социальных обменах (как это делает Леви-Стросс). Для Бурдье это значило бы натурализовать это место, и тем самым, закрепить господство как незыблемое постановление природы. Поэтому по Бурдье стоит скорее пытаться анализировать социальные условия воспоизводства универсальности мужского господства. Для этого нужно разработать так называемую «генетическую социологию сексуального бессознательного»,  способную пролить свет на то, что в таких социальных структурах как Государство, Школа и Церковь, не только вытекает из сексуального доминирования, но и продлевает это доминирование как нечто универсальное, натуральное и вне-историческое.

 

Следуя данной логике, «именно семье отводится основная роль в воспроизведении одомашнивания и мужских представлений; не иначе как в семье утверждается ранний опыт, как разделения труда в зависимости от пола, так и легитимной репрезентации данного разделения, гарантированной правом и утверждённой в языке»[18], говорит Бурдье (DM, 92).

 

Отсюда интерес сфокусироваться на анализе семьи, чтобы заново открыть дискуссию о мужском господстве с Пьером Бурдье. Имея дело с могуществом структур, он:

  • знает как отгородиться от «тщетности хвастливых призывов философов постмодернизма к выходу за пределы дуализма» (DM, 110);

Мне это вполне подходит, но он:

  • присоединяется к критике Мишеля Фуко, который «намерен ре-историсизировать сексуальность против натурализации психоанализа (пдчрк)…» (DM, 110). Отмечая у Фуко тенденцию к построению археологии психоанализа, Бурдье хочет отнести «бессознательное, управляющее сексуальными отношениями, и в целом отношениями между полами, не только его индивидуальному онтогенезу, но и его коллективному филогенезу, а точнее говоря, долгой, отчасти неподвижной истории андроцентрического бессознательного». (DM, 111)

 

Это понятие «долгой, отчасти неподвижной истории андроцентрического бессознательного» подтверждает необходимость коренным образом отклонить простодушие, с которым постмоднернизм предлагает в наше время[19] расправиться с понятием структуры. Однако, то, чего не замечает Бурдье в позициии Фуко относительно психоаналитической натурализации сексуальности, это то, что ни Фрейд, ни тем более Лакан не сводят женственность к регистру натурального тела. Я настаиваю на этом потому что, если мы хотим установить диалог между социологией и психоанализом, то нужно подчеркнуть насколько теория Лакана (в отличае от теории Фрейда) противопоставляет фигуру матери и фигуру женщины. Вместе с психоанализом, данное противопоставление позволяет в корне пересмотреть взгляд на подкрепляемое семейной институцией мужсткое господство. Это является по-настоящему важным: мы увидим, каким образом лакановское разделение женщины и матери позволяет обогатить размышление над вопросами, которые задавал Пьер Бурдье. Например, какое участие принимают сами доминируемые в структуре господства, а именно, каким образом женщины на уровне семейной институции учавствуют в воспроизведении семьи как условия господства.

 

Рискуя выйти за границы дозволенного, я всё же продолжу эти размышления, обращаясь к Лакану.

 

Что Лакан говорил о женщинах?

 

Немного вплоть до 1957-58 годов, или, до, так называемой, революции фаллоса, которая закрепила понятие означающего желания (другими словами, означающее обменов) за женственностью, что тем самым установило различие между женщиной и матерью. Мы можем судить об этом уже исходя из приведённой ниже цитаты, важность которой не стоит недооценивать при анализе мужского господства.

 

Процитируем: «Женщина (…) всегда оказываются перед неразрешимой дилеммой, с которой все типичные проявления женского начала – в том числе невротического характера, но не только они – так или иначе связаны».

 

Лакан остаётся классиком в высшей мере, отмечая, что «Что касается поисков удовлетворения, то этому служит, прежде всего, пенис мужчины, а впоследствии, в результате замещения, желание ребёнка. Я говорю пока лишь о том, что стало в аналитической теории общим местом. Но что все это означает? Это означает, что такое важнейшее, глубокое и связанное с жизнью инстинкта удовлетворение, как удовлетворение материнства, доступно женщине, в конечном итоге, лишь путем ряда последовательных замещений, подстановок. И поскольку пенис с самого начала является результатом подстановки – я бы даже сказал, фетишем – то и ребенок с определенной точки зрения тоже есть не что иное, как фетиш. Вот пути, которыми приходится женщине идти к тому, что является для нее, скажем так, инстинктом, естественным способом удовлетворения (пдчрк)» [20].

 

Как можно лучшим образом дать повод для критики со стороны Фуко и Бурдье по поводу натурализации психоанализа в отношении теории женственности? С таким классическим понятием как естественное или инстинктивное удовлетворение, мы находимся в кульминационной точке разрушительной встречи психоанализа с натуралистическими теориями, рассматривающими женщину как мать. Однако, не следует путать естественное удовлетворение и желание, так же как не сделует отождествлять женщину и мать. И Лакан говорит об этом довольно прямо:

«И наоборот (пдчрк), во всем, что следует направлению линии ее желания, она (женщина) оказывается связана обусловленной функцией фаллоса необходимостью в определенной, различной от случая к случаю, степени быть этим фаллосом – как знаком того, что ей желанно – самой (…). Тот факт, что она выставляет себя на обозрение и предлагает себя в качестве объекта желания, подспудно, тайным образом идентифицирует ее с фаллосом, ставя ее бытие в качестве субъекта в положение желанного фаллоса, означающего желания Другого. Само бытие это располагает ее по ту сторону предпринимаемого ею как женщиной маскарада, ибо в конечном итоге все, что из женского своего начала она демонстрирует, как раз и связано с тайной идентификацией се с фаллическим означающим – означающим, которое этому женскому ее началу наиболее близко» [21].

 

Итак, даже если Лакан принимает точку зрения, что природа побуждает женщину быть матерью и служить «интересам семьи» (или, по Бурдье, служить интересам семейной институции, которой отводится «основная роль» в постоянном возобновлении мужского господства), было бы неверно утверждать, что в понимании Лакана судьба женщины и женское желание заключаются в материнстве. Как мы уже сказали, женское желание чётко настроено на идентификацию с означающим желания – с фаллосом или объектом обмена –, но никак не на материнскую позицию. И я добавлю, что, несмотря на то, кто что говорит, с этой точки зрения женское желание – желание быть желанной – плохо согласуется как с мужским господством, так и с задачей воспроизводства семьи. Например, Бурдье говорит о «процессе одомашнивания» женщины, подчёркивая всю его сложность. Данный процесс приводит к тому, что в средиземноморских культурах можно назвать «озабоченной, даже параноидной, бдительностью со стороны отцов, братьев и супругов». Если считается, что женщины «всегда подвергаются опасности оскорбления» или «дьявольским уловкам», то это происходит лишь потому, что мужчины семьи прекрасно замечают (по моему мнению), что несмотря на процесс одомашнивания (целью которого является сокрытие женщины в доме «как мухи в молочной сыворотке, которую никто не видит»), женщины остаются носителями некоторых качеств, которые возможсно понять лишь исходя из чарующей но опасной для семейного строя (как и для любого другого строя) идентификации с объектом желания, которая по Лакану «женскому началу наиболее близка».

 

Отсюда вытекает наша идея о том, что в, некотором смысле, женщина выступает против матери. Отсюда так же вытекает необходимость для Лакана установить отношение инверсии и противоречивости между желанием женщины и удовлетворением матери. Повторим, что материнское удовлетворение не является идеалом судьбы женщины, и в первую очередь для самой женщины.

 

Какие же у этого социальные последствия?

 

Естественно (в прямом смысле этого слова) предположить, что материнское удовлетворение хорошо сочетается с постоянным возобновлением семьи, а следовательно, с мужским господством. Теория Лакана позволяет показать мощность этого удовлетворения: речь идёт о так называемом материнском наслаждении, которое своим могуществом подпитывает как семью, так и воспроизведение мужского господства. Другими словами, если женщины в качестве доминируемых сами участвуют в этом доминировании, то причиной этого является не только то, что Бурдье называет когнитивными категориями довлеющего над ними доминирования. Это так, но одновременно с этим дело обстоит гораздо серьёзнее, потому что именно инстинктивное материнское удовлетворение толкает к возобновлению семейной институции. С этой точки зрения, фигура матери значительно способствует доминированию, довлеющему над женщинами.

 

Отсюда идея Лакана, что нужно чётко различать женщину и мать, а также выделять женское желание как противоположное материнскому удовлетворению. Исходя из этого, логично предположить, что женское желание идёт наперекор семейной системе и социальным подкреплениям материнства.

 

Каким образом можно убедиться в надёжности данного анализа?

 

Во-первых, как я только что это сделал, напоминая о сопротивлении, которое оказывает женское желание одомашниванию со стороны мужчин в традиционных (и других) культурах. Данное сопротивление находит своё героическое воплощние в фигуре прекрасной Медеи, которая предаёт своего отца и убивает своего брата во имя любви к Ясону. Как мы знаем, она не колеблясь пожертвует своими детьми, а значит и своим материнством во имя женской позиции, когда красавец-аргонавт высмеет её женственность своим решением избавиться от неё и жениться на дочери короля, тем самым променяв желание на материальные блага.

 

Отсюда и решение Лакана выбрать Медею в качестве покровительницы тех, кого он называет настоящими женщинами[22].

 

Ho вернёмся в современность: чем становится современная женщина по мнению некоторых психоаналитиков?

 

Я сразу же отбрасываю как бесполезное мнение тех, кто компульсивно диагносцирует конец различия полов, конец фигуры невротика, как и конец субъективных и социальных структур в целом в наших европейско-американских обществах. И я тем самым обращаюсь к Лакану, который в конце своего текста 1958 года о женской сексуальности задаётся вопросом, является ли «поддержание статуса замужества в период упадка патернализма» эффектом «социальной позиции женщины» [23].

 

Отбрасывая понятие «упадка патернализма», эпистемологическую слабость которого я уже достаточно продемонстрировал[24], я обращаюсь к данному утверждению, вытекающему из doxa нынешних лакановских теорий, которые принимают особую тягу женщины к любви за её стремление к воссозданию conjugo, семьи и к продлению системы доминирования.

 

Принимая во внимание тревожащую безупречность желания Медеи, современность как будто бы представляет из себя своеобразную версию упадка женского желания. Можно подумать, что современная женщина будет защищать брак наперекор всем препятствиям, во имя любви, толерантности, поиска комфорта или заботы о безопасности детей. Так вот, в данном отношении мне придётся ещё раз войти в противоречие с нашими коллегами, потому что в действительности всё указывает на то, что в настоящее время именно женщины чаще всего обращаются с требованием о разводе или разрыве семейных отношений при исчезновении желания. Очевидно, что разорвать conjugo становится значительно проще, если, будучи во всеоружии желания быть желанными, современные женщины также имеют и материальные блага[25].

 

Что нам это даёт?

 

Это даёт то, что сегодня меньшее число женщин ведут себя как мужчину, и что они, всё больше утверждаясь как женщины, готовы теперь покинуть существование в тени conjugo, если их желание быть желанными или их идентификация наиболее интимным образом связанная с их женственностью более не находит в этом conjugo ответа. Другими словами, всё указывает на то, что именно по причине более свободного доступа к благам, женское желание в женщинах может освободиться от сцепления с материнским аспектом, которое до этого времени способствовало воспроизведению семьи как основой институции давлеющего над ними мужского господства.

 

Учитывая данную точку зрения, можно заключить, что плохое самочувствие женщин в культуре не является внеисторическим, даже если оно протекает не без участия структуры. И как мы видим в контексте современности, их желание подрывает их участие в довлеющем над ними посредством conjugo семейном господстве, которое они устраняют с гораздо большей охотой, чем наслаждающиеся им мужчины (или матери).

 

То, что женщины имеют определённые блага не препятствует тому, что они также выступают в качестве объекта желания, и я бы даже добавил, что именно это желание является мотором тех коренных изменений, которые мы наблюдаем в данный момент в наших современных культурах. По этому вопросу, анализ Бурдье точно не опровергнет то, что говорю я, так как он так же отмечает постоянство структур и исторические изменения, и описывает это следующим образом:

«Среди всех прочих факторов изменений, самые важные играющие роль  в воспроизведении гендерных различий, связаны с решительной трансформацией образовательной институции, такой как расширение доступа женщин к образованию, а следовательно, к финансовой независимости и трансформации социальных структур (и, как следствие, к возрастанию числа разводов): таким образом, несмотря на прочность инерции привычки и права, которая сохраняется помимо семьи в самой модели доминирования семейной структуры с влючённой в неё гетеросексуальной и ориентированной на размножение сексуальной легитимностью, по отношению к которым тактически строилась социализация, трансформация принципов традиционных разделений, появляние новых семейных форм, например смешанных семей и доступ к общественной видимости новых моделей сексуальности (например, гомосексуальность), способствуют сокрушению doxa и расширению возможностей в вопросе сексуальности.»  (DM, 96)

 

Помимо исторического разрыва между изменениями социальной реальности и воспроизведением символических структур (категорий мысли), отметим, что по Бурдье, доступные наблюдению в процессе мужского госпродства исторические изменения зависят как от расширения доступных женщинам благ (образовательные, экономические блага), так и от преобразования семейный структур, постепенно вытесняемых увеличивающемся числом разводов.

 

Мой вклад заключается здесь в том, чтобы обозначить, что со стороны женщин укрепление материльного благополучия поддерживает реорганизацию семейных структур лишь в той степени, в которой оно высвобождает в женщине то, что наиболее связано с её женственностью, а именно, желание быть желанной, которое определяет её как женщину (и выступает против матери и против супруги, то есть, против фундаментальных механизмов одомашнивания женщины). Другими словами, по моему мнению, можно сделать вывод, что движущей силой наблюдаемых нами сегодня социальных изменений является желание женщин именно как женщин. А экономические изменения и изменения в образовательной системе представляют собой лишь социальные предпосылки высвобождения этого желания (что является решающим и скорее вторичным чем второстепенным по отношению к причине социальных изменений). Выражаясь иначе с учётом эпистемологической точки зрения, отметим, что, если мужское господство является тотальным и примордиальным социальным фактом, мы тем не менее можем проинтерпретировать его лишь имея в нашем распоряжении понятие женского желания, которое оказывает противостояние этому самому мужскому господству. Это понятие женского желания должно коренным образом отбросить точку зрения, что интересы семьи (хранительницей которых остаётся мать) составляют причину женского желания.

 

В заключении я скажу, что если мы хотим понять, каким образом и по какой причине мужское господство находит одного из самых могучих союзников в материнском удовлетворении (в то время как женщина, или скорее её желание, становится основной силой в борьбе против её одомашнивания), то не стоит соблазнаться иллюзией существования единого тела, даже если чаще всего женщина и мать делят между собой одно и то же тело.

 

Обобщая таким образом, отметим, что желание является мотором социальных изменений, и поэтому следует сделать вывод об эпистемологической необходимости признать желание как самостоятельную социальную силу (даже если при этом необходимо проанализировать с Бурдье социальные условия, позволяющие или не позволяющие желанию работу по реализации социальных преобразований[26]). Одновременно с этим, данная позиция противоречит тому, чтобы рассматривать сексуальное желание как полностью зависимое от того, чтоб Бурдье называет филогенезом. Это связано с тем, что если бы филогенез или социальные условия полностью обуславливали социальное, мы бы не видели зафиксированных социологами изменений, вводящих в рассчёт выбивающихся из нормы форм сексульности, что приводит в движение норму и социального Другого. Если образовательные и экономические условия способствуют высвобождению силы женского желания против их одомашнивания, то нужно ещё понимать, что именно это за желание (желание быть желанной).

 

Ещё один пример: если гомосексуальность способствует разрушению doxa, как об этом заявляет Бурдье, то это происходит по причине существования гомосексуального желания, которое явно не поддаётся и которое никогда не поддавалось филогенетическуму форматированию, описанному Бурдье. Другими словами, если даже эффекты (как условия изменения) заключаются в изменении социального Другого (Школа, Церковь, Государство и т.д.), то это не мешает желанию – а именно женскому или гомосексуальному желанию, теоретическое описание которых мы напрасно ищем в социологических текстах – быть движущей силой в переломные моменты. В этом отношении, только психоанализ может помочь в понимании бессознательной организации гомосексуального и женского желаний, и потому в настоящее время он является незаменимым союзником в объяснении тех новых изменений, которые появляются в социальной организации отношений, как между полами так и вне них. Естественно, это не ислючает необходимости понять, вместе с другими социальными науками (социология, история, этнология и др.), движение социальных условий исторического осуществления различных форм желания. Но если субъект бессознательного является функцией социального Другого, потому что вытекает из него, мы видим, что он в то же время и воздействует на этого Другого. В моём понимании, как раз эта диалектика между Другим и субъектом участвует в создании того, что называется историей. По Бурдье, история или изменения в сфере мужского господства остаются умеренными в отношении того, что называется «постоянством в экономии символических благ (в числе которых брак является центральным элементом)». Это подводит его к красивой формулировке: «транс-историческая константность отношений мужского господства», или ещё «долгая, отчасти неподвижная история андроцентрического бессознательного».

 

Скажем лучше, что речь идёт о долгой истории социальных решений бессознательного гетеросексуальных мужчин (и их господства), которая должна в настоящее время, и по крайней мере в евро-американских обществах, уступить место социальным решениям бессознательного женщин и гомосексуальных мужчин. И для того, чтобы по-настоящему проникнуть в вышеописанные социальные феномены, необходимо учесть вклад психоанализа, но не какого-либо, а освободившегося от своих собственных предрассудков в отношении женского и гомосексуального желаний. Поэтому, по выражению Бурдье, «социологии и психоанализу следует объединить усилия (но для этого необходимо, чтобы они смогли преодолеть свои взаимные предубеждения)».

 

 

_____________________________________________________________________________

 

 

[1]                                             C. Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté (1947), La Haye, Mouton, 1967, p. 564 (подчёркнуто автором)

[2]                                             M. Zafiropoulos, Lacan et Lévi-Strauss ou le retour à Freud, Paris, PUF, 2003 (2e éd. juin 2008)

[3]                                             Fait social total

[4]                                             Introduction à M. Mauss, Sociologie et anthropologie, Paris, PUF, 1950.

[5]                                             Там же, p. XXV

[6]                                             Там же, p. XXVI (подчёркнуто автором)

[7]                                             P. Bourdieu, Méditations pascaliennes, Seuil, Paris, 1997.

[8]                                             M. Zafiropoulos, Lacan et les sciences sociales, Paris, PUF, 2001 et Lacan et Lévi-Strauss ou le retour à Freud, Paris, PUF, 2003 (2e éd. Juin 2008)

[9]                                             Introduction à M. Mauss, Sociologie et anthropologie, p. I.

[10]                                          Об этом третьем периоде, см. M. Zafiropoulos, Les mythologiques de Lacan, La prison de verre du fantasme : Œdipe roi, Le diable amoureux, Hamlet, éres, Toulouse, 2017.

[11]                                          J. Lacan, Les formations de l’inconscient (1957-1958), Livre V du Séminaire, Seuil, Paris, 1998.

[12]                                          См. M. Zafiropoulos, La question féminine de Freud à Lacan ou la femme contre la mère, PUF, Paris, 2010

[13]                                          Victoria de Grazia, « Le patriarcat fasciste », in G. Duby et M. Perrot (Dir.), Histoire des femmes en Occident, Plon, Paris, 1992, p. 209.

[14]                                          Gisela Bock, « Le nazisme », in Histoire des femmes, op. cit, p. 234.

[15]                                          Vol. 5, p. 371.

[16]                                          M. Zafiropoulos, Lacan et les sciences sociales, op. cit., et Lacan et Lévi-Strauss, op. cit., Что касается эволюции психоанализа с его упадническим и реакционным соблазнами см. два тома моих Очеков Психоаналитической Антропологии: Du Père mort au déclin du père de famille où va la psychanalyse ? PUF, Paris, 2014 и его клиническое продолжение Le symptôme et l’esprit du temps, Sophie la menteuse, la mélancolie de Pascal… et d’autres contes freudiens, PUF, Paris, 2015.

[17]                                          P. Bourdieu, La domination masculine, Seuil, Paris, 1998.

[18]                                          При цитировании La domination masculine, я отмечаю страницу следующим образом (DM, номер страницы) и уточняю, если подчёркивание принадлежит мне.

[19]                                          M. Zafiropoulos, « Lacan et Lévi-Strauss ou les modifications morphologiques de la structure », in P-L. Assoun et M. Zafiropoulos (dir.), in Actualités de la fonction symbolique, Anthropos/Economica, Paris, 2007, p. 215-225.

[20]                                          J. Lacan, Les formations de l’inconscient, op. cit., p. 350.

[21]                                          Т.ж.

[22]                                          См. M. Zafiropoulos, La question féminine, op. cit.

[23]                                          J.  Lacan, « Propos directifs pour un Congrès sur la sexualité féminine », in Ecrits, Seuil, Paris, 1996, p. 736.

[24]                                          M. Zafiropoulos, Lacan et les sciences sociales, op.cit.

[25]                                          Некоторые уточнения: если три четверти разводов являются в настоящее время решением женщин, то стоит всё же отметить, что женщины с высоким социальным положением и большим достатком разводятся чаще. И наоборот, чем выше уровень рождаемости в семье, тем реже случаются разводы, другими словами, мать главенствует над женщиной и препятствует разводу.

[26]                                          Cf. A. Touraine, Le Monde des femmes, Fayard, 2006.


  • -

„Dominația masculină: o analiză clinică a unei forme majore de putere (Bourdieu, Lacan, Lévi-Strauss)” – Markos ZAFIROPOULOS

DOSSIER

ARTICLE EN LANGUE ROUMAINE

Markos ZAFIROPOULOS[1]

 

În ceea ce privește orientarea noastră, voi aminti în primul rând că psihanaliza își găsește prin asociația[2] noastră locul în cadrul câmpului științific ca știință socială, după cum a arătat Claude Lévi-Strauss. Acesta evocă încă din primele pagini ale tezei sale atât îndrăzneala, cât și ezitările ce au însoțit, după părerea sa, redactarea  lucrării  „Totem si Tabu” de către Freud.  Cu aceasta ocazie, etnologul vorbește despre nașterea:

„(…) Unei științe sociale precum psihanaliza (pentru că psihanaliza este o știință socială), oscilând încă între tradiția unei sociologii istorice care caută, precum cea a lui Rivers, într-un trecut îndepărtat rațiunea de a fi a unei situații actuale și o atitudine mai modernă, mai solidă din punct de vedere științific ce asteaptă de la analiza prezentului cunoașterea viitorului și a trecutului său” [3].

 

 Psihanaliza, o știință socială” nu este un   diagnostic” nou deoarece „Structurile elementare ale înrudirii” a fost publicată în 1947, iar afirmația nu vine din partea unui psihanalist, fiind enunțată la finalul unei lucrări ce a schimbat în profunzime câmpul științelor sociale într-o Franță postbelică unde cercetarea lui Lévi-Strauss a făcut cunoscută ceea ce voi denumi în continuare revoluția structuralistă”, revoluție ale cărei fundamente proveneau pe de o parte din antropologia americană, iar pe de altă parte de la lingviștii pe care etnologul i-a frecventat în perioada sa newyorkeză.

 

Lévi-Strauss precizează „Faptul social total prezintă deci un caracter tridimensional [sincronic, diacronic și fizio-psihologic n.t.]. El trebuie să facă să coincidă dimensiunea pur sociologică împreună cu multiplele sale aspecte sincronice; dimensiunea sa istorică sau diacronică și in fine dimensiunea sa fizio-psihologică”.[7]

 

Prin urmare, să spunem că adopt această concepție devenită clasică despre antropologie fiindcă, în mod firesc, aceasta nu numai că respinge opozitia naivă colectiv/individ, dar și acel tip de logică ce caută să opună, în stabilirea adevărului științific, socialul mentalului. Citindu-l pe Mauss, Lévi-Strauss articulează, în ceea ce îl privește, aceste două concepte în mod precis:

(…) Doar la nivelul indivizilor se poate manifesta și acționează îmbinarea între aceste trei dimensiuni. În măsura în care este vizat « studiul concretului considerat în mod complet », este posibil să ne dăm seama împreună cu M. Mauss « că ceea ce este adevărat nu este rugăciunea sau dreptul, ci melanezianul din cutare sau cutare insulă, [locuitorul n.t.] din Roma, din Atena, etc… » Deci, într-un anume sens este adevărat că orice fenomen psihologic este un fenomen sociologic, că mentalul se identifică cu socialul. Însă, în alt sens, totul se inversează, proba socialului neputând fi decât mentală – altfel spus, nu putem fi niciodată siguri de a fi atins sensul și funcția unei instituții dacă nu suntem în măsură să retrăim incidența ei asupra unei conștiințe individuale.[8]

 

Dacă științele sociale nu pot exclude individul sau mai bine spus, după părerea mea, teoria subiectului care revine astăzi în centrul preocupărilor comunității internaționale de cercetători în științele sociale, în principal ale sociologilor, aceasta se datorează în mod precis faptului că „proba socialului nu poate fi decât mentală. Altfel spus, conform lui Lévi-Strauss, proba interpretării colectivului își găsește locul în registrul mental deoarece individul (sau mai bine zis subiectul) este singurul „loc” unde se creează un punct de articulație între cele trei dimensiuni (sociologică, istorică și psihologică) ce formează  „faptul social total”, in fine fapt social total ce constituie cu certitudine obiectul ideal al oricărui demers în științele sociale, cel puțin pentru această Școală Franceză de Sociologie ale cărei fundamente a trebuit să le reamintim aici ca fiind indispensabile pentru înțelegerea orientării științifice a Cercului nostru.

 

În mod firesc, ne asumăm proiectul lui Marcel Mauss pe care însă îl modificăm într-o anumită măsură, dat fiind faptul că înțelegem să substituim ideea unei conștiințe individuale înțeleasă ca loc al probei socialului cu punctul de vedere freudian. Aceasta ne permite nu doar să accedem la conștiința individuală evocată de catre Mauss, dar și să aducem la lumină complementul ei, respectiv inconștientul structural pus în evidența de către cercetările antropologului american Franz Boas, ale lingvistului Roman Jakobson și ale etnologului Claude Lévi-Strauss. Această idee de inconștient structural a fost preluată încă din 1951 de către Jacques Lacan în cercetările sale prin care a poziționat, în linia structuralistă evocată aici, legile inconștientului în cadrul legilor limbajului, aceasta avînd ca efect nu doar modernizarea psihanalizei ci, în primul rând, plasarea sa cu drepturi depline în câmpul științific.

 

Ca atare, cu această teorie a inconștientului, vedem că psihanaliza este prezentă la întâlnirea epistemologică dată de catre Mauss psihologiei, adică la întâlnirea cu analiza mentalului, analiză a mentalului ce funcționează în cele din urmă ca probă a interpretării colectivului.

 

Deși datorită lui Lacan (în consecință și a lui Freud) psihanaliza a ajuns după mai bine de jumătate de secol la întâlnirea epistemologică propusă de Mauss, nu este mai puțin adevărat că poziția de excludere sau de izolare instituțională a psihanalizei în campul științei nu ne permite încă să percepem în mod riguros fecunditatea ei ca știință socială și nici maniera în care doar psihanaliza  poate oferi în final, pentru a vorbi în termenii lui Lévi-Strauss, proba interpretărilor formulate pe plan colectiv de către celelalte științe sociale precum sociologiea, etnologia, dreptul, istoria… Ei bine, și o spun liniștit, din acest punct de vedere îi revine în primul rând orientării noastre rolul de a contribui la deschiderea psihanalizei și de a-i acorda importanța ce-i revine din punctul de vedere al exigențelor adresate de către celelalte științe sociale.

 

Ar putea experiența psihanalitică să funcționeze ca o probă pentru celelalte științe sociale?

 

Bun, dacă ea poate să răspundă acestei întrebări, atunci să o ascultăm. Dar pentru aceasta este necesar ca celelalte științe sociale ce ii atribuie psihanalizei un rol important prin vocea lui Lévi-Strauss sau a lui Mauss,  prin aceeași mișcare de conlucrare, să nu excludă din câmpul științific acest „judecător” care ca orice judecător devine pentru cei ce îi solicită prezența mai puțin dezirabil atunci cand iși face apariția decât atunci când este chemat din toată inima.

 

Să o spunem în mod răspicat: Școala Franceză de Sociologie nu își poate permite luxul de a lucra fără să țină cont de psihanaliză. Acest lucru este justificat de altfel și de apelul lui Bourdieu care indică in ale sale Meditații pascaliene „în ce masură sociologia și psihanaliza ar trebui să își unească eforturile (dar nu mai înainte de a-și depăși rezervele reciproce)…”.[9]

 

Prin urmare, aici îl aduc în scenă pe cel de al treilea personaj, Pierre Bourdieu, pentru a-i face auzită vocea încă de la inceputul redeschiderii dezbaterilor epistemologice dintre psihanaliză și celelalte științe sociale, dezbateri ale căror sarcină ne revine fară încetare.

 

În mod evident, nu se pune problema de a neglija distanța, sau chiar opoziția care separă textele lui Bourdieu de cele ale lui Lévi-Strauss și de cele ale lui Lacan. Dar ambiția mea era aceea de a evoca mai întâi ceea ce îi unește pentru a situa în mod clar psihanaliza ca operator (sau cel putin ca unul dintre operatorii administrării probei enunțurilor), formulate de către celelalte științe sociale.

 

Afirmând acest lucru, iau în serios perspectiva a ceea ce am denumit „Școala Franceză de Sociologie”, care are exigența de a arăta cum se poate face trecerea de la analiza colectivului la clinica cazului, pentru a contribui la elaborarea antropologiei noastre printr-o mișcare inversă celei care în mod clasic pleacă de la clinica cazului spre interpretarea colectivului.

 

În cazul în care aceasta intervenție ar putea părea lipsită de realism, propun consultarea primelor mele două lucrări cu privire la arheologia critică a gândirii lui Lacan[10] pentru a înțelege:

  • Că teoria psihanalitică a „Numelui tatălui” este de neînțeles în lipsa referinței la teoria levistraussiană a „semnificantului de valoare simbolică zero” „(…) care permite exercițiul gândirii simbolice” [11], însă în ceea ce privește aceasta intervenție trebuie avut în vedere de asemenea
  • Că în mod indubitabil clinica lacaniana a subiectului psihotic a oferit proba valorii „semnificantului zero”, semnificant a carui existentă a fost pusă în evidența pe plan colectiv de către Roman Jakobson și Claude Lévi-Strauss.

 

Altfel spus, ceea ce a permis elaborarea teoriei Numelui Tatălui de către Lacan, sau teoria semnificantului de excepție care permite exercițiul gândirii simbolice (la Lévi-Strauss) este tocmai mișcarea de deplasare de la o analiză a colectivului spre o analiză a cazului și nu invers. În mod indubitabil teoria lui Lévi-Strauss cu privire la instituțiile primare (între care semnificantul zero) i-a permis lui Lacan să reamenajeze teoria Tatălui din psihanaliză, să reordoneze clinica psihanalitică a psihozelor și, în final, să probeze prin lipsă (sau disfuncție la nivel individual) valoarea semnificantului zero a lui Lévi-Strauss. În fapt, este insuficientă afirmația lui Lévi-Strauss conform căreia acest semnificant zero permite exercițiul gândirii simbolice; acest lucru trebuie în egală măsura probat, iar din punct de vedere istoric probarea acestei teorii i-a revenit în mod indubitabil lui Lacan prin clinica de caz. Este vorba de clinica psihozelor în cadrul căreia se constată tocmai lipsa acestui semnificant (mai precis forcluderea sa) și în cadrul căreia exercițiul gândirii simbolice se produce în mod non-ordinar, adică nu se produce de-o manieră nevrotică.

 

Voi încheia aici în ceea ce privește această determinare a poziției epistemologice de fond a grupului nostru pentru a introduce a doua parte a expunerii cu privire la dominația masculină pentru că aceasta face trimitere la chestiunea feminină care mobilizeaza o bună parte din cercetările mele cu privire la arheologia gândirii lui Lacan.

 

Care este motivul?

 

Ei bine, în urma  reconstituirii primelor două perioade ale gândirii lui Lacan, de departe dominate de întrebarea freudiană Ce este un tată?, doresc să indic imediat că de interes pentru analiza celei de a treia perioade a gândirii lui Lacan este producerea unei noi revoluții epistemologice care privește simultan teoria Tatălui și cea cu privire la feminitate.[12]

 

Ce se întimplă de fapt în seminarul intitulat Les formations de l’inconscient(Formațiunile inconștientului) care deschide aceasta nouă perioadă?

 

Față de ceea ce enunțase pînă atunci, noutatea constă în aceea că Lacan indică în mod brutal că teoria „Numelui tatălui” pe care tocmai am evocat-o și care are drept funcție să explice legătura între semnificant și semnificat via punctul de capiton nu mai este decât „o chestiune mitică, pentru că nimeni nu a putut vreodată să agațe o semnificație de un semnificant.

În schimb, ceea ce se poate face este să agăți un semnificant de un alt semnificant și să constați rezultatul.[13]

 

Nu voi dezvolta aici acest aspect foarte tehnic, însă trebuia să-l menționez pentru a reaminti ca in 1957 Lacan formuleză în mod brutal o nouă definiție a Tatălui în acești termeni: „Tatăl este o metaforă”. Prin urmare, Tatăl nu mai este pentru Lacan membrul familiei, capul familiei și nici măcar un pur semnificant (cum ar fi „Numele Tatălui), ci devine o metaforă, figură a retoricii, care presupune substituirea în cadrul complexului Oedip a unui termen cu alt termen.

 

Să o spunem mai simplu: din acest moment „funcția paternă va fi definită de Lacan ca fiind o substituire a legii mamei prin legea tatălui în cadrul complexului Oedip. Această funcție metaforică va avea ca rezultat producția Phallusului simbolic ce apare în universul nevrotic ca „semnificant-de-intersecție”, permițând capitonarea semnificantului și semnificatului sau a legăturii între lege si corp. Cum Oedip nu există în psihoză, nu se poate vorbi în acest caz de funcție phalică, nici de capitonare între semnificant și semnificat iar în consecință gândirea simbolică se realizează de-o manieră non-ordinară.

 

Toate acestea nu ar avea decât un interes limitat din punctul de vedere al chestiunii feminine dacă nu am ţine cont de faptul că:

  • Această nouă definiţie a Tatălui în termenii unei metafore paterne în cadrul Oedipului implică, pentru Lacan, o teorie a mitului oedipian cu patru termeni – mamă, copil, tată, phallus – care o distinge de teoria freudiană bazată pe trei termeni – copil, mamă, tată – constatând de asemenea că, în ceea ce priveşte tema expunerii noastre de astazi,

 

  • Această teorie a lui Lacan are meritul de a disjunge în mod clar încă din momentul preoedipian mama de phallus.

 

Prin urmare, să reţinem acest lucru, fiind important pentru cele ce urmează că Lacan operează o dublă disjuncţie: aceea primordială între mamă şi phallus indicând în mod clar că mama [poziţia maternă n.t.] nu doar că este distinctă de phallus, dintotdeauna şi pentru toţi, dar că ea se distinge de asemenea în mod radical de cele care încarnează phallusul pe planul schimburilor sociale, adică femeile.

 

Ca atare, începând din 1957, pentru Lacan femeile încarnează semnificantul phallic (semnificant al schimbului) în cadrul schimburilor sociale. Lacan susţine acest lucru pentru că ştie foarte bine, din momentul lecturii lucrării Les structures élémentaires de la parenté (Structurile elementare ale înrudirii), că femeile circulă între bărbaţi în virtutea exogamiei înseşi, a schimbului social şi a prohibiţiei incestului plasată de catre Lévi-Strauss chiar la nivelul limitei dintre natură şi cultură. Gestul lui Lacan devenit levistraussian este în această situaţie minuscul dar capital, pentru că facând distincţia între mamă şi phallus pentru ca apoi să pună în relaţie phallus-ul şi femeia, ne permite să abordăm problema dominaţiei masculine, realizând în mod clar că prin această modificare a teoriei psihanalitice cu privire la Tată, Oedip şi la feminitate, ni se interzice în mod radical strivirea identificării esenţiale a femeii sub cea a mamei, sau proiectarea imaginară a viitorului acesteia  în figura mamei ,[14] indiferent dacă vorbim la nivel social sau nu.

 

Miza acestei teze este foarte importantă pentru propria noastră cercetare în momentul în care vom redeschide dezbaterea cu privire la feminitate sau gen, de această dată cu Pierre Bourdieu, şi de ce nu, poate mai târziu cu alţi specialişti între care cei care se ocupa cu studiile de gen, pentru că toţi nu fac decât să reamintească, pe bună dreptate, că toate curentele care au condus la ruină pe plan istoric – nazismul, fascismul, stalinismul, sau petainismul – au promovat, într-un fel sau altul, politici familiale care au pus în evidenţă simultan cultul maternităţii, susţinerea autorităţii paterne şi un anume tip de misoginie foarte bine exprimată în aceşti termeni de catre fascistul Mussolini :  femeile sunt născute ca să ţină casa, să facă copii şi să pună coarne.[15]

 

Marele Consiliu fascist din 1937 relua  „bunele învătămintecuprinse în circulara lui Pius XI care, în ceea ce îl priveşte, recomanda ca „salariul plătit bărbatului să fie suficient pentru a-l întreține pe el și familia luiamintind prin acest gest că, conform guvernului de la Vichy, femeile ar fi dedicate „prin natură și vocație maternității.

 

În ceea ce îi privește pe naziști, aceștia considerau femeile germane „mamele poporului iar emanciparea femeilor, o idee care aparținea  „influenței evreiești.[16]

 

Aceste lucruri trebuie reamintite încă de pe acum pentru că se întâmplă deseori ca diverși specialiști în științe sociale să critice în mod aspru rolul istoric al psihanaliștilor care, spun ei, sfârșesc întotdeauna prin a face apel la o întărire a autorității paterne susținând maternitatea ca ideal al feminității. Făcând acest lucru, colegii noștrii pun în evidență, pe bună dreptate, că în mod paradoxal, în această situație psihanaliza nu își face treaba de a analiza, nefacând altceva decât să preia punctul de vedere comun și contribuind în acest fel la perpetuarea prejudecăților celor mai comune din societate.  Ceea ce inconștientul pune [astfel] în lumină pare să fie în mod ciudat foarte apropiat de ceea ce produce socialul, arăta, de exemplu, Françoise Collin în  L’histoire des femmes en Occident  (Istoria femeilor in Occident).[17] Ca atare, poziția psihanaliștilor cu privire la disconfortul femeilor în cultură se găsește a fi cu prisosință redusă la ceea ce numesc poziția reacționară a psihanalizei în cadrul căreia consider că nu poate fi inclus corpusul lui Lacan, nici în ceea ce privește problema Tatălui, după cum am arătat-o[18], nici în ceea ce privește chestiunea feminină, după cum am început să o spun și voi continua să o demonstrez în cercetările mele, în invitația la dialog pe care o adresez acum unora dintre cei mai serioși specialiști din domeniu, printre care și lui Pierre Bourdieu.


Dominația masculină


În ceea ce privește „Dominația masculină[19] să privim cu atenție felul în care P. Bourdieu a raspuns la întrebarea Ce este o femeie? Pentru că în această lucrare mai întâi, în mod firesc, el lasă de o parte evidența biologică a diferențelor dintre sexe pentru a asuma în mod clasic teoria care identifică femeia cu obiectul de schimb începând de la Lévi-Strauss. Vom remarca de asemenea că Bourdieu ilustreaza într-un mod foarte surprinzator această teorie atunci când invocă cazul unei familii Kabyle fără descendent mascul: aceasta familie este constrânsă pentru a se reproduce sa creeze o alianță cu un barbat desemnat „mireasăîn acest context. Bourdieu reamintește în acest fel că nu caracteristicile biologice ale corpurilor permit întodeauna ordonarea în cadrul diferenței sociale dintre sexe, ci locul lor în sistemul simbolic de referință care comandă clasificarea lor socială și care încarnează ceea ce el numește „categoriile cognitive. În orice caz, pentru Pierre Bourdieu, clasificarea simbolică are întâietate în raport cu clasificarea biologică. În acest fel, Bourdieu deplaseaza accentul asupra faptului că corpul aparține întotdeauna registrului Altului [20]simbolic dezvoltând simultan, în această logică, o analiză critică a dominației masculine și reamintind ințial că, din postura lor de obiect, „femeile sunt negate ca subiect al schimbului, ele fiind reduse la statutul de instrumente simbolice ale politicii masculine.

 

Voi lua în considerare lucrurile din punct de vedere epistemologic :  dacă Pierre Bourdieu  asumă analiza lui Lévi-Strauss cu privire la locul femeii în cadrul schimburilor sociale, trebuie de asemenea să constatăm că ceea ce este specific demersului său este faptul de a nu fi de acord cu universalitatea poziției femeii în cadrul schimbului social, teză susținută de Lévi-Strauss. Bourdieu argumentează că a susține această teză ar fi echivalentul naturalizării acestei poziții având drept consecință ancorarea dominației în registrul imuabil al naturii. De aceea el arată că este necesară o analiză a situațiilor sociale ale reproducerii acestei universalități a dominației masculine în cadrul unei „sociologii genetice a inconștientului sexual. Aceasta ar fi capabilă să aducă la lumină tot ceea ce în cadrul structurilor sociale – cum ar fi Statul, Școala și Biserica – nu numai că se deduce din dominația sexuală, dar încă și mai mult face ca aceasta să fie perpetuată ca universală, naturală și deci fără istorie.

În aceeași logica

În mod indubitabil, familiei îi revine rolul principal în perpetuarea aservirii și a viziunii masculine; în familie este impusă experiența precoce a diviziunii sexuale a muncii și a reprezentării legitime a acestei diviziuni, garantată prin lege și înscrisă în limbaj, indică Bourdieu (DM, 92)[21].

 

Această abordare arată interesul de a pune accentul pe analiza familiei pentru a redeschide dezbaterea cu privire la dominația masculină împreună cu Pierre Bourdieu care în fața puterii structurilor :

  • Știe să îndepărteze „vanitatea apelurilor ostentative ale filosofilor post-moderni la depășirea dualiștilor (DM, 110). Acest lucru mi se pare foarte convenabil, însă fară a
  • Asuma critica lui Foucault „care înțelege să reistoricizeze sexualitatea contra naturalizării psihanalitice (s.n.)… (DM, 110), întelegând de asemenea că, dincolo de arheologia psihanalizei, despre care are impresia că ar exista la Foucault, Bourdieu vrea să conceapă inconștientul care guvernează relațiile sexuale și, la modul general, relațiile între sexe, nu numai prin prisma ontogenezei individuale, dar și a philogenezei colective, adică lunga istorie în parte imobilă a inconștientului androcentric. (DM, 111)

 

Dacă această noțiune de inconștient androcentric în parte imobil confimă necesitatea de a îndepărta în mod radical naivitățile postmoderne cu privire la evacuarea structurilor în modernitate[22], trebuie semnalat însă că ceea ce nu pare să perceapă Bourdieu cu privire la ceea ce preia de la Foucault – naturalizarea psihanalitică a sexualitații – este că nici la Freud în mod veritabil și încă și mai puțin la Lacan nu se gasește această reducere a feminității la registrul natural al corpului. Insist asupra acestui lucru pentru că dacă ne propunem să inițiem aici un dialog între sociologie și psihanaliză, trebuie arătat de manieră fermă în ce măsură teoria lui Lacan – diferită de cea a lui Freud – face distincția între a deveni femeie și a deveni mamă și în ce măsură această distincție permite reluarea – împreună cu perspectiva psihanalitică –  a problemei cruciale a reproducerii dominației masculine de către instituția familială. Acest lucru este cu adevărat capital, pentru că vom vedea cum această distincție lacaniană permite în mod considerabil îmbogațirea analizei a ceea ce viza mereu Pierre Bourdieu și anume participarea dominaților la propria lor dominare, sau altfel spus, participarea femeilor familiei la reproducerea modelului familial ca o condiție a propriei lor dominări.

 

Am să accentuez acest aspect pentru a putea să înțelegem poziția lui Lacan cu privire la această problemă.

 

Ce spune Lacan în legatură cu problema feminina ? Puține lucruri înainte de 1957-58, adică înainte de ceea ce am numit revoluția phallus-ului care are ca efect major punerea în legatură a phallus-ul ui ca semnificant al dorinței (sau ca semnificant al schimbului) cu feminitatea pentru a distinge în mod radical femeia de mamă. Să evaluăm acest gest prin prisma acestui simplu citat din care este necesar să deducem astăzi toate consecințele în ceea ce privește analiza dominației masculine :

„ Femeia se gasește prinsă în această dilemă insolubilă în jurul căreia trebuie situate toate manifestările tipice ale feminității sale, nevrotice sau nu.

 

Lacan este eminamente clasic, după cum vom constata mai întâi, pentru că arată:

 „În ceea ce privește găsirea satisfacției sale există în primul rând penisul bărbatului, apoi, prin substituție, dorința de copil. Nu fac decât să arăt aici ceea ce se găsește în mod obișnuit și clasic în teoria analitică. Dar ce înseamnă acest lucru? Că până la urmă, ea [femeia n.t.] nu obține o satisfacție atât de bazală, atât de fundamentală, atât de instinctuală, ca cea a maternității, atât de exigentă de altfel, decât pe calea liniei substitutive. În măsura în care penisul este, mai întâi de toate, un substitut aș merge până într-acolo încât aș spune chiar un fetiș – copilul, de asemenea, dintr-un anumit punct de vedere, este [și el n.t.] prin urmare un fetiș. Iată deci legile în virtutea cărora femeia atinge ceea ce este, să spunem, instinctul și/sau satisfacția sa naturală (s.n.).[23]

 

Cum se poate oferi mai bine de atât o ocazie de a fi criticat de către Foucault și Bourdieu în ceea ce privește naturalizarea psihanalitică conținută de teoria cu privire la feminitate, pentru că tocmai această noțiune, cât se poate de clasică, de satisfacție naturală sau instinctuală   ne conduce la apogeul întâlnirii ruinătoare dintre psihanaliză și naturalizarea specifică teoriei femeii ca mama… Da, însă cu această ocazie nu trebuie confundată satisfacția naturală cu dorința, așa după cum nu trebuie confundate nici mama și femeia, pentru că Lacan continuă într-o manieră foarte clară asupra acestui punct:

În sens invers (s.n.), pentru tot ceea ce se găsește în linia dorinței sale, ea [femeia n.t.] se găsește legată de necesitatea implicată de catre funcția phallus-ului, de a fi, până la un anumit grad care variază, acest phallus în măsura în care acesta (phallus-ul) constitue semnificantul însuși a ceea ce este dorit (…). Faptul că ea [femeia n.t.] se exhibă și se propune ca obiect al dorinței, o identifică în mod latent și secret cu phallus-ul și situează ființa ei de subiect ca phallus dorit, semnificant al dorinței Altului. Această ființă [de subiect n.t.] o situează dincolo de ceea ce ar putea fi numit « mascarada feminină », pentru că până la urmă tot ceea ce ea arată din feminitatea ei este legat în mod precis de această identificare profundă cu semnificantul phallic, care este în cel mai înalt grad (s.n.) legat de feminitatea sa.[24]

 

Astfel, se poate spune că Lacan își asumă această idee conform căreia natura o împinge pe femeie înspre a deveni mamă și în consecință înspre „interesele familiei, sau după cum o spune Bourdieu spre interesele instituției familiale căreia îi revine „rolul principal în perpetuarea socială a dominației masculine. În ciuda acestui fapt, afirmația conform căreia din punctul de vedere al lui Lacan ar fi vorba aici despre destinul și despre dorința femeii nu este exactă fiindcă această dorință, după cum am văzut, este strict reglată de o identificare profundă cu semnificantul a ceea ce este dorit, cu phallusul sau obiectul de schimb și nu de o identificare cu poziția maternă. Adaug de asemenea că din acest punct de vedere dorința femeii, adică dorința de a fi dorită – contrar a ceea ce s-a spus ici și colo – nu merge în aceeași direcție cu reproducerea modelului familial și nici cu dominația masculină. De altfel, după cum o spune și Bourdieu, dacă ceea ce el numește „procesul de domesticire a femeii nu reușește niciodată cu adevărat, ci declanșează ceea ce el identifică în societățile mediteraneene sub numele de „vigilența încruntată, chiar paranoidă a taților, fraților și soților, astfel încât dacă în această logică, femeile trebuie „întotdeauna protejate pentru că „întotdeauna expuse la ofensă sau tentației uneltirilor diabolice, este pentru că bărbații familiei intuiesc în mod corect, după părerea mea, că în ciuda procesului de domesticire care are ca scop să le închidă pe femei în casă  ca „musca în zer, fără ca aceasta să fie percepută în exterior[25],  femeile familiei continuă să posede calități care nu sunt înțelese în mod plenar decât în raport cu referința la această identificare, fascinantă și periculoasă pentru ordinea familială (ca de altfel pentru orice tip de ordine), de obiect al dorinței care este  în cel mai înalt grad legat de feminitatea lor, conform lui Lacan.

 

Iată de unde și ideea noastră conform căreia, dintr-un anumit punct de vedere, femeia se opune mamei și de asemenea necesitatea pentru Lacan de a concepe într-un raport de inversiune și antagonism dorința femeii și satisfacția maternă. Satisfacția maternă, să o spunem apăsat, nu constitue pentru Lacan devenirea femeii ca femeie și a fortiori nici idealul devenirii femeii. Care ar fi consecințele acestei concepții din punctul de vedere al unei lecturi la nivel social?

 

Ei bine, e cazul să o spunem: dacă în mod natural satisfacția maternă se împacă bine cu perpetuarea sistemului familial, în consecință cu dominația masculină, teoria lui Lacan ne permite în primul rând să identificăm în intensitatea acestei satisfacții partea de juisare maternă de asemenea importantă în măsura în care contribue la perpetuarea modelului familial  ducând astfel la perpetuarea dominației masculine. Altfel spus, dacă femeile din poziția de dominate participă la propria lor dominare, nu este doar pentru că, așa cum o spune Bourdieu, ele însele au interiorizat categoriile cognitive ale dominației care le apasă.  Este într-adevăr vorba și despre aceast fapt, însă situația este mai complicată deoarece satisfacția maternă împinge spre perpetuarea modelului familial astfel încât punctul de vedere al mamei în cadrul familiei participă în cel mai înalt grad la dominația femeilor.

 

De aici decurge și ideea lui Lacan de a distinge în mod riguros femeia [poziția feminină n.t.] de mamă [poziția maternă n.t.] și de a indica că dorința femeii este orientată în mod strict în sens invers față de satisfacția maternă, astfel că dorinta femeii este orientată în mod logic invers față de reproducerea modelului familial sau, mai mult decât atât, în sens invers în raport cu condițiile sociale necesare reproducerii satisfacției materne.

 

Cum să ne asigurăm de valoarea acestei analize?

 

În primul rând, după cum tocmai am arătat, reamintind toată rezistența pe care a opus-o dorința femeilor în ceea ce privește faptul de a fi domesticite de către bărbații societăților tradiționale și ai altor tipuri de societate. Această rezistență eroică este reprezentată cel mai bine de către frumoasa figură a personajului  Medeea  care,  după ce și-a trădat tatăl și ucis fratele din iubire pentru Jason, nu va ezita în virtutea poziției sale de femeie, după cum se știe, să își sacrifice copiii, prin urmare să își sacrifice propria maternitate, atunci când această poziție va fi fost călcată în picioare de către frumosul argonaut ce, după cum ne amintim, decide să se separe de Medeea pentru a se căsători cu fiica regelui, sau, altfel spus, pentru a se pune în serviciul bunurilor și în opoziție cu dorința.

 

De aici decurge și alegerea lui Lacan de a o considera pe Medeea patroana a ceea ce el numește „adevăratele femei[26].

 

Să revenim însă în modernitate. Ce se întâmplă cu femeia din perspectiva anumitor psihanaliști?

Considerând opinia lor neglijeabilă, îi exclud de la dezbatere pe cei ce de o manieră compulsivă pun diagnosticul sfârșitului diferenței dintre sexe, al sfârșitului nevrozei, al sfărșitului structurilor subiective și sociale în cadrul societăților euro-americane. Mă întorc, însă, către întrebarea lui Lacan de la finalul textului din 1958 cu privire la sexualitatea feminină. Acesta se întreabă dacă „menținerea statutului căsătoriei în cadrul declinului paternalist[27] are loc datorită efectelor „instanței sociale a femeii.

 

Pentru a examina această aserțiune internă din doxa lacaniană a zilelor noastre căreia i se pare îndreptățit să identifice în înclinația femeii pentru dragoste o anumită înclinație pentru conjugo, care ar face ca femeia modernă să perpetueze prin dragoste conjugalul, familia sau, altfel spus, operatorul social al propriei sale dominări, exclud, de asemenea, noțiunea de „declin al paternalismului a cărei inconsistență epistemologică am demonstrat-o, cred eu, suficient[28].

 

Luând în considerare îngrijorătoarea puritate a dorinței Medeei despre care s-ar considera că din dragoste, toleranță, grijă pentru confort sau grijă ultimă pentru protecția copiiilor și care în ciuda tuturor vicisitudinilor ar reprezenta acum ultima apărare a casătoriei, am avea astăzi, în modernitate, [conform unor autori n.t.] un fel de versiune a declinului dorinței femeii.  Ei bine, va trebui să îi contrazic încă o dată pe colegii noștri în ceea ce privește această interpretare pentru că în realitate datele indică că femeile sunt cele care formulează astăzi mare parte din cererile de divorț sau de separare atunci când dorința nu mai există. În mod evident, ruptura conjugalului este cu atât mai ușoară cu cât, înafară de a fi înarmate cu dorința de a fi dorite, femeile dispun în modernitate de bunuri, posibilități materiale, avere[29].

 

Ce ne demonstrează acest fapt?

 

Ei bine, observăm că puține femei se poartă precum bărbații, după cum se spune adesea, că tot mai multe femei își afirmă feminitatea și sunt pregătite să iasă din umbra conjugalului atunci când dorința lor de a fi dorite, identificare profundă a feminității, nu își mai găsește locul în cadrul conjugalului. Altfel spus, totul pare să indice cu tărie că cu cât este mai răspândit accesul femeilor la bunuri, cu atât dorința lor de femeie ca femeie poate fi eliberată de adeziunea pe care partea lor maternă, ce viza reproducerea structurilor familiei ca instituție centrală a dominării lor de către bărbați, le-o impunea până atunci.

 

Prin urmare, din acest punct de vedere, se poate spune că sentimentul de disconfort al femeilor în cultură nu este deconectat de istorie în măsura în care acest sentiment nu este fără raport cu structura, după cum se poate observa în modernitate: dorința lor de femeie este cea care dejoacă participarea lor la dominația familială ce apasă asupra femeilor  prin intermediul conjugalului, pe care ele caută să îl dizolve mult mai mult decât bărbații (sau mamele) care juisează în raport cu dominația familială.

 

În consecință, faptul că femeile posedă bunuri nu se opune cu nimic faptului că femeile se situeză și de partea ființei dorinței și, aș adăuga, că tocmai această dorință este purtătoare a celor mai importante și radicale schimbări pe care le constatăm în societățile noastre moderne. Asupra acestui aspect, cu siguranță că nu voi fi contrazis de analiza lui Bourdieu care percepe foarte bine atât permanența structurilor cât și schimbările istorice pe care le descrie în acești termeni:

 „ Dintre toți factorii de schimbare, cei mai importanți sunt aceeia care sunt legati de: creșterea accesului femeilor la instruire și, în mod corelativ, la independență economică și la transformarea structurilor sociale (consecință în mod special a creșterii frecvenței divorțurilor). Astfel,  în ciuda inerției habitus-ului și a dreptului ce tind să se perpetueze, apariția noilor tipuri de familie cum ar fi familiile compuse și accesul la vizibilitatea publică al unor noi modalitați de sexualitate (în special homosexuală) contribue la sfărâmarea doxei și la lărgirea spațiului de posibilități în materie de sexualitate dincolo de transformările reale ale familiei, de modelul dominant de structură familială a sexualității legitime, heterosexuală orientată spre reproducere în raport cu care s-a organizat în mod tacit socializarea și odată cu aceasta transformarea principiilor de diviziune socială tradițională. ” (DM, 96)

 

În afară de decalajul istoric considerabil existent între schimbările realității sociale și reproducerea structurilor simbolice (categorii ale gândirii), vom reține deci că, din punctul de vedre al lui Bourdieu, schimbările istorice observabile în procesul de dominație masculină depind în același timp de dezvoltarea achizițiilor femeii (școlare, economice) și de transformarea structurilor familiale care se deduc ele însele din frecvența divorțurilor.

 

Aportul meu constă în faptul de a indica in acest studiu că această întărire a achizițiilor femeilor nu alimentează remanieri ale structurilor familiale decât în măsura în care aceasta eliberează în final în femeie ceea ce aparține în modul cel mai intim feminității sale, adică dorința de a fi dorită care o conduce să se poziționeze ca femeie (și contra mamei și a soției – adică contra operatorilor fundamentali de domesticire a femeii). Altfel spus, după părerea mea, putem astfel să tragem concluzia că motorul schimbărilor sociale pe care le percepem astăzi este în mod cert dorința femeilor ca femei. Schimbările școlare sau economice nu constitue, prin urmare, decât condițiile sociale care permit acestei dorințe să se elibereze. Această dorință rămâne cauza principală a schimbării, în niciun caz ea nu este secundară. Acest factor de schimbare, dorința femeilor ca femei, privit din perspectivă socială, poate apărea însă ca secundar. Cu alte cuvinte, repet, constatăm și din punct de vedere epistemologic că deși dominația masculină este un fapt social total și primordial, nu putem însă să-l interpretăm în mod veritabil decât în măsura în care dispunem de o teorie a dorinței femeii obiectând dominației masculine și că această teorie a dorinței femeii trebuie în mod radical să îndepărteze ideea conform căreia interesele familiei ale căror gardian este în fapt mama constituie cauza dorinței la feminin.

 

În concluzie, voi spune că în ciuda faptului că se întâmplă (frecvent) ca femeia și mama să ocupe același corp, nu trebuie să ne lăsăm hipnotizați de către iluzoria unitate a corpului dacă dorim să înțelegem cum și de ce dominația masculină gasește unul dintre cei mai puternici aliați în satisfacția maternă în timp ce femeia, sau mai bine spus dorința ei, constituie forța esențială care lupta împotriva acestei domesticiri.

 

Din acest punct de vedere, dar și în genere, se poate constata că dorința este aceea care reprezintă forța schimbării sociale și din acest punct de vedere trebuie reținută concluzia cu privire la necesitatea epistemologică de a recunoaște dorința ca forță socială în toată puterea cuvântului (chiar dacă trebuie să analizăm împreună cu Bourdieu condițiile sociale care permit sau nu dorinței să realizeze munca de transformare sociala[30]). În același timp, acest fapt nu permite gândirea dorinței sexuale ca fiind complet dependentă de ceea ce Bourdieu numește filogeneza. Dacă filogeneza sau condițiile sociale ar determina în mod complet sexualul, ei bine, atunci nu am putea asista la actualizarea acestor schimbări repertoriate de către sociolog, schimbări care se atribuie tipurilor de seuxalitate din afara normei, cauza schimbării normei și a Altului din social (socialului n.t.). Cu cât condițiile școlare sau economice permit eliberarea forței dorinței femeilor împotriva domesticirii lor, cu atât este mai necesar ca această dorință, respectiv dorința de a fi dorit(ă), să fie gândită și înțeleasă.

 

Alt exemplu: dacă homosexualitatea contribue la sfărâmarea doxei, așa cum în mod just o arată Bourdieu, acest lucru se întâmplă tocmai pentru că există o dorință homosexuală, care dintotdeauna nu s-a lăsat redusă la forma filogenetică evocată de Bourdieu, lucru ce a devenit foarte vizibil în prezent pe scena socială. Altfel spus, deși efectele și condițiile schimbării trebuie localizate în schimbările Altului social (Școala, Biserica, Statul, etc.) nu este mai puțin adevărat că motorul acestor rupturi o reprezintă dorința însăși, în special cea a femeilor sau a homosexualilor, dorință a carei teorii am căutat-o în van în corpusul teoretic al sociologiei. Din acest punct de vedere psihanaliza este singura disciplină care permite descrierea organizării inconștiente a dorinței homosexuale sau a dorinței femeilor, lucru care face ca psihanaliza să fie absolut de neînlocuit în cazul în care se dorește înțelegerea schimbărilor ce apar astăzi în organizarea socială a relațiilor dintre sexe și nu numai. Evident, acest lucru nu elimină necesitatea de a înțelege împreună cu celelalte științe sociale (sociologia, istoria, etnologia, etc.) jocul condițiilor sociale ale îndeplinirii istorice a formelor dorinței.  Însă, dacă subiectul inconștientului este în mod cert o funcție a Altului social, pentru că el [subiectul inconștientului n.t.] se deduce din acest Altul social, în mod analog se poate afirma ca subiectul inconștientului influențează Altul împreună cu subiectul care participă, la ceea ce se numește în mod precis istorie.

 

Înțelegem împreună cu Bourdieu că istoria sau schimbările în registrul dominației masculine rămân modeste în ceea ce privește  „permanența economiei bunurilor simbolice (a cărei piesă centrală o constitue căsătoria) conform lui Bordieu. Acest lucru îl conduce să vorbească despre  „constanța transistorică a relației dominației maculine sau despre „lunga istorie în parte imobilă a inconștientului androcentric.

 

Să spunem că ar fi vorba mai degrabă despre lunga istorie a soluțiilor sociale emanând din inconștientul masculilor heterosexuali (cu a lor dominație) care trebuie astăzi, cel puțin în societățile euro-americane, să facă loc și soluțiilor sociale emanând din inconștientul femeilor și din cel al homsexualilor bărbați sau femei. Pentru ca să înțelegem cu adevărat aceste fenomene sociale, trebuie luat cu adevărat în considerare tot ceea ce psihanaliza aduce, dar nu oricare psihanaliză, ci aceea care se găsește în fine eliberată de propriile prejudecăți privind dorința feminină sau homosexuală. Pentru aceasta însă, după cum spunea Bourdieu, „Atât sociologia cât și psihanaliza ar trebui să își unească eforturile, însă ar trebui ca cele două (discipline n.t.) să reușească să își depășească precauțiile recipoce)….

 

 

 Traducerea și adaptarea din limba franceză:

Paul Robe și Ruxandra Popescu

 

 

____________________________________________________________________

 

[1]                                             Director de cercetare în cadrul CNRS și la Universitatea Denis Diderot. Președinte al Cercului Internațional de Antropologie Psihanalitică (CIAP). Psihanalist Membru al Espace Analytique (AME (a)).

[2]                                             Cercul Internațional de Antropologie Psihanalitică (CIAP) Paris.

[3]                                             Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté (Structurile elementare ale înrudirii) (1947), La Haye, Mouton, 1967, p. 564 (sublinierea ne aparține).

[4]                                                Întoarcerea la Freud ”le retour à Freud ) este o sintagmă utilizată de către Lacan a cărei atestare se găsește în răspunsul său adresat lui Michel Foucault în 1969. Această « întoarcere la Freud » are loc în 1953 așa după cum o arată chiar Lacan, conform lucrării indicate la nota următoare, p21.

[5]                                             M. Zafiropoulos, Lacan et Lévi-Strauss ou le retour à Freud (Lacan si Lévi-Strauss sau intoarcerea la Freud), Paris, PUF, 2003 (2 e éd. juin 2008)

[6]                                             Claude Lévi-Strauss Introduction à M. Mauss, Sociologie et anthropologie, (Introducere la opera lui M. Mauss, Sociologie si antropologie), Paris, PUF, 1950.

[7]                                             Op.cit. p. XXV

[8]                                             Id., p. XXVI (sublinierea ne aparține).

[9]                                             P. Bourdieu, Méditations pascaliennes, Seuil, Paris, 1997.

[10]                                          M. Zafiropoulos, Lacan et les sciences sociales (Lacan și științele sociale), Paris, PUF, 2001 și Lacan et Lévi-Strauss ou le retour à Freud (Lacan și Lévi-Strauss sau revenirea la Freud, Paris, PUF, 2003 (2 ed. iunie 2008)

[11]                                          Claude Lévi-Strauss Introduction à M. Mauss (Introducere la M. Mauss), Sociologie et anthropologie  (Sociologie și antropologie), op. cit., p. L

[12]                                          Cu privire la cel de al treilea Lacan a se vedea M. Zafiropoulos, Les mythologiques de Lacan, la prison de verre du fantasme : Œdipe roi, le diable amoureux, Hamlet (Mitologiile lui Lacan, închisoarea de sticlă a fantasmei : Oedip rege, diavolul îndrăgostit, Hamlet), ères, Toulouse, 2017.

[13]                                          J. Lacan, Les formations de l’inconscient (Formaţiunile inconştientului) (1957-1958) , Livre V du Séminaire (Cartea V a Seminarului), Seuil,  Paris, 1998.

[14]                                          Cf. M. Zafiropoulos, La question féminine de Freud à Lacan ou la femme contre la mère (Chestiunea feminină în dezbatere de la Freud la Lacan sau femeia contra mamei), PUF, Paris, 2010

[15]                                          Victoria de Grazia,  Le patriarcat fasciste (Patriarhatul fascist), in G Duby et M Perrot (Dir.), Histoire des femmes en occident (Istoria femeilor în occident), Plon, Paris, 1992, p. 209.

[16]                                          Gisela Bock,  Le nazisme (Nazismul), în Histoire des femmes, op. cit, p. 234.

[17]                                          Vol.5, p.371.

[18]                                          M. Zafiropoulos, Lacan et les sciences sociales (Lacan și științele sociale), op.cit., și Lacan et Lévi-Strauss (Lacan si Lévi-Strauss), op.cit. În ceea ce privește evoluția câmpului psihanalitic și în special tentația sa declinistă (declinist este de asemenea un termen utilizat de catre autor pentru a-i numi pe cei care susțin ideea unui declin al tatălui și al legii în cadrul formațiunilor sociale occidentale n.t.) și în consecință reacționară, a se vedea cele două volume Essais d’Anthropologie Psychanalytiqe (Eseuri de Atropologie Psihanalitică) : Du Père mort au déclin du père de famille où va la psychanalyse ? (De la Tatăl mort la declinul capului familiei, psihanaliza încotro ?) PUF, Paris 2014 și continuarea sa Le symptôme et l’esprit du temps, Sophie la menteuse, la mélancolie de Pascal … et autres contes freudiens (Simptomul și spiritul timpului, Sophie cea mincinoasă, melancolia lui Pascal … și alte povestiri freudiene), PUF, Paris 2015.

[19]                                          P. Bourdieu, La domination masculine (Dominția masculină), Seuil, Paris, 1998. Referințele la acestă lucrare sunt notate DM în text, urmate de pagină.

[20]                                          Pentru o traducere cât mai adecvată a lui Autre (fr.) în raport cu teoria și formalismul propuse de către Jacques Lacan am preferat forma Altul în detrimentul formei Celălalt.

[21]                                          Atunci când citez această lucrare La domination masculine (Dominația masculină)  indic pagina de referință sub această formă (DM, numărul paginii și eventual precizez prin (s.n.) că sublinierea îmi aparține.

[22]                                          M. Zafiropoulos,  Lacan et Lévi-Strauss ou les modifications morphologiques de la structure (Lacan si Lévi-Strauss sau modificările morfologice ale structurii).

[23]                                          Les formatoions de l’inconscient, op. cit., p.350

[24]                                          Ibid.

[25]                                          Referință probabilă la proverbul kabil Femeia se zbate ca musca în zer, nimeni nu o vede.

[26]                                                                                                                                                                                          A se vedea M Zafiropoulos, La question féminine, op.cit.

[27]                                          J. Lacan,  Propos directifs pour un Congrès sur la sexualité féminine  ( Propunere de fond pentru un Congres cu privire la sexualitatea feminină) în Ecrits (Scrieri), Seuil, Paris, 1966, p. 736.

[28]                                          M Zafiropoulos,  Lacan et les sciences sociales, op.cit.

[29]                                          Să dăm ciâteva indicii în acest sens : dacă în prezent trei sferturi dintre cererile de divorț sunt inițiate de către femei, trebuie spus că acelea care divorțează cel mai frecvent sunt femeile care au o situație materială bună, cele care pe plan profesional ocupă funcții de conducere. În mod contrar, cu cât rata de fecunditate este mai mare cu atât divorțul este mai puțin frecvent, altfel spus poziția maternă influențează și domină poziția feminină și are ca efect reducerea frecvenței divorțului.

[30]                                          Cf. A Touraine, Le monde des femmes (Lumea femeilor), Feyard, 2006

 

 


  • -

Figuras del héroe y lógicas del inconsciente : de Freud a Lacan – Markos ZAFIROPOULOS

DOSSIER

ARTICLES EN LANGUE ESPAGNOLE

 

Para abrir el presente número de Signe, número consagrado esta vez a la figura polimorfa del héroe, antes que nada, conviene recordar la existencia de los primeros textos consagrados a esta cuestión en el campo político y por lo tanto a aquel de Otto Rank, titulado « El mito del nacimiento del héroe », publicado en 1909 con un corto prefacio de Freud de 4 páginas que encontrara rápidamente su autonomía y su celebridad bajo el título « La Novela Familiar del Neurótico ». El estudio de la cuestión que retomaremos un siglo más tarde ha hecho su entrada en el campo psicoanalítico bajo los auspicios de un Freud de 53 años, realizando una buena elección inaugural entre su sintagma – la Novela Familiar del Neurótico-  y el estudio del mito del nacimiento del héroe, redactada por el joven psicoanalista de 25 años, Otto Rank.  Lo que permite enseguida percibir que el análisis del mundo de producción mitológica del héroe (su Nacimiento) necesita ser leída, desde el punto de vista del mismo Freud con el análisis de la novela familiar del neurótico ; o, mejor dicho, que el análisis de la novela familiar del neurótico es la interpretación Freudiana del mito del nacimiento del héroe.

 

O sea, para Freud (y para Rank, su joven lector), la clave de la leyenda del nacimiento del héroe debe buscarse en la novela familiar del neurótico. Es decir ; que para Freud – y por lo tanto para Rank – es el neurótico quien hace al héroe, lo que implica entonces que el mito debe ser interpretado por el neurótico.

 

He aquí sucintamente la clásica opción epistemológica en este tema, así como el buen orden de entrada en escena freudiana de los objetos : el neurótico esta primero y segundo el mito.

 

En cuanto a la sucesión histórica de los textos, si uno puede razonablemente imaginar que el prefacio de Freud viene después del texto de Rank, es necesario también saber que la noción de novela familiar con su peso de universalidad emerge primero, es decir desde el 20 de junio de 1898 en la carta a Fliess que escribe Freud, como los traductores de sus obras completas lo recuerdan.

 

Todos los neuróticos forjan lo que uno llama la novela familiar (que en la paranoia se vuelve consciente) y que está de una parte al servicio de la necesidad de grandeza y de otra parte al servicio de la defensa contra el incesto”, escribe Freud.[1]

 

Todos los neuróticos forjan lo que se llama la novela familiar…

 

Estamos entonces en lo universal de la neurosis, y como estamos en 1899, cuando Freud analiza : « los sueños típicos de la muerte de padres queridos »[2] e indica que :

Si el rey Edipo no es menos culpable de trastornar al hombre moderno, que no lo hacía por el griego, su contemporáneo, la única solución podría ser que el efecto de la tragedia no resida en la oposición entre el destino y la voluntad humana, sino que hay que buscarla en la particularidad del material en el cual esta oposición se revela[3].

… a saber, la realización de los deseos de nuestra infancia : abatir a su padre y esposar a su madre.

 

En definitiva y desde el punto de vista de Freud, uno puede entonces concluir que la existencia de la figura del héroe del mito o de la tragedia (Edipo, Hamlet, etc.) encuentra sus móviles en el motor inconsciente y universal de la neurosis infantil. Entonces, primero están los deseos de la infancia, la neurosis infantil, luego el mito, la tragedia, etc.

 

De ahí, la legitimidad del joven Rank de entablar, según sus propios términos, « Una tentativa de interpretación de los mitos a partir de la psicología… »[4].

 

Aquel que hace un siglo se aferraba a dar cuenta en nuestro campo del mito del nacimiento del héroe, fue entonces un lector de Freud – Cuyas querellas con su propio padre son célebres.[5] Pero, para conservar el plano epistemológico se autorizó a buscar y a encontrar, desde el punto de vista del engendramiento neurótico lo que hay de común en la particularidad de los relatos de nacimiento de los dieciocho héroes que el selecciona : comenzando por Sorgon 1°, el fundador de Babilonia hasta Sceaf, el héroe de una leyenda anglo-Lombarda, pasando por los más conocidos en nuestro campo : Moisés, Edipo, Hamlet, Jesús, etc.

 

En el examen de este impresionante corpus, Rank aísla en el objeto de investigación, el mito, los rasgos comunes de lo que él llama la « leyenda tipo » del nacimiento del héroe organizada según el modelo siguiente :

  • El niño nace de padres inminentes
  • Su nacimiento es precedido de grandes dificultades,
  • Un presagio sucede antes del nacimiento y anuncia un grave peligro para el padre
  • El niño es expuesto y destinado a la muerte
  • Es salvado por animales o personas de estratos bajos
  • Vuelve a encontrar sus nobles padres, se venga de su padre, es reconocido y llega a ser glorificado o renombrado[6].

 

La unidad del modelo tipo que se deduce de la neurosis que lo engendra, o aun del cristal de neurosis, se halla en la novela familiar del neurótico, aislada por Freud.

 

Entonces, ¿ puede uno satisfacerse de un tal abordaje ?

 

Sí y no.

 

Sí, porque el trabajo de Rank es aquel de un pionero de la antropología psicoanalítica. Que es a la vez preciso y de gran erudición y que busca asignar un universal del objeto. Y no, porque este universal parece escaparle muy rápido de las manos. Rank percibe muy rápido que toda la pluralidad del material etnológico no entra verdaderamente en el marco de su modelo tipo. De entrada, el da algunas versiones de su texto (vuelto a publicar en 1913, luego en 1920) agregando fragmentos o casos de figuras contradiciendo la lógica del modelo. Por ejemplo, en lugar de vengarse del padre, el héroe podría salvarlo según la lógica de un fantasma pubertario. Además del ejemplo de la madre animal que bajo los rasgos de la loba viene a acoger Rómulo y Remo, y después de haber leído el Tótem y Tabú de Freud (1913). He aquí, que propone bajo los auspicios esta vez del inevitable Bachofen, la erección de una madre totémica aún más primitiva que el padre de Tótem y Tabú, ocupando rápidamente un lugar muy invasivo en la salvación del héroe, etc.

 

En resumen, una loba no encontrara sus pequeños. Y cuanto más intenta delimitar en su ideal tipo más aquel hace implosión imponiéndole sin cesar de volver ahí bajo la mirada un poco dubitativa de sus contemporáneos.

Por fuerza constatamos que los especialistas en la materia a quienes este libro debería servirle, no le han aportado hasta aquí, que un poco de comprensión. Por lo menos el autor no percibe ninguna voz que probaría lo contrario.

 

Constata así el autor en su prefacio a la segunda edición, bien aumentada de 1922.

 

En fin, se le siente la falla.

 

¿ Y porque entonces ?

 

Evidentemente que nada impide convocar la inusual resistencia contra el psicoanálisis para explicar el daño. Pero, en fin, yo propondría más bien con este escrito ir al corazón de la cuestión epistemológica.

 

De hecho, si aquí hay una especie de falla inaugural, es también probablemente – según nuestro punto de vista – que se hace necesario volverlo a examinar de cerca. Lo bien fundado de la episteme de Rank forjada en el axioma de una construcción queriendo deducir la lógica de los mitos de aquella de la neurosis.

 

Ahora, retomemos. Lo que parece fundar en la obra de Freud la certeza de cerrar la mano en la unidad de un ideal tipo de la leyenda es, primero la idea que hubiera un ideal tipo de la neurosis en la que se deduciría y digámoslo claramente : un ideal tipo de la neurosis edípica en tanto que universal, englobando en su corazón la novela familiar del neurótico.

 

¿ Entonces, esto sí es seguro ?

 

Claro que no, puesto que aquí es evidente que se trata, primero del ideal tipo de la neurosis en masculino y de golpe, lo que aquí salta a la vista, es que lo que aun brilla por su ausencia en este ensayo de psicología de las masas, no es nada más ni nada menos que la mujer en su figura heroica que por tanto emerge de manera polimorfa en las mismas fuentes de la cultura occidental de los griegos, bajo el rostro por ejemplo de Antígona, Medea, Lysistrata, etc. Por otra parte, yo resalto que en estas cuatro páginas sobre la novela familiar del neurótico que, desde el punto de vista de Freud, ya lo he dicho; interpreta el mito del nacimiento del héroe, Freud resalta : « la actividad de fantasía de las niñas puede, en este punto comprobarse mucho más débiles »[7].

 

Bueno, pero las niñas – esas Penélope – sí se encuentran según Freud. Demostrar aquí, si un poco de ánimo puede tejer la novela familiar fantasmatica en donde ellas podrían surgir como tantas heroínas míticas. Es decir, ¿ Antígona, Medea, Listrata y sus hermanas no tienen leyendas sobre sus nacimientos ?

 

No, claro que no. Pero estas leyendas ¿ son reductibles a una leyenda tipo ? Y si, sí ? ¿ Esta leyenda tipo, es la misma que la del héroe macho, etc. ? Vemos que habría ahí, un lindo trabajo para hacer. Una especie de tesis sobre la leyenda del nacimiento del héroe, de la heroína.

 

Pero bueno, para seguir con Rank, lo que sí es seguro, es que, en cuestión de universalidad, en su trabajo falta la mitad del mundo, tanto sobre el plano del sexo de la heroína como sobre el plano de la neurosis de la niña, de su novela familiar, en la que uno se pregunta – si, incluso en su modestia certificada por el diagnostico de Freud – se podría o no desembocar en la producción de la heroína en el mito.

 

Entonces, ahí hay, como ya lo dije, una investigación para hacer en una perspectiva comparativa entre los sexos que merece mucho más que el silencio ensordecedor de Rank, sobre esta cuestión. Investigación que podría interrogar, desde el punto de vista de lo que yo he llamado La Cuestión Femenina. La observación de Freud concierne esta vez a la relativa debilidad de las niñas a producir la tela fantasmatica de la heroína.

 

Todo esto, relanzando la delicada cuestión del ideal de la mujer, desde el punto de vista de la mujer en la cultura occidental. En donde este ideal se encarna de manera polimorfa (Medea, Listrata, Antígona, Atenea, etc., pero también Blanca Nieves, la Cenicienta, etc.). En resumen, lo que sí es seguro para la investigación de Rank, es que, en asunto de héroes, la unidad tipo y de su nacimiento, no está verificada. No más que la novela familiar del neurótico en la cual Freud parece presentir una relativa diversidad entre los sexos. De ahí, una primera dificultad mayor, que no va verdaderamente en el sentido de la hipótesis de Rank : los héroes, una leyenda tipo, una neurosis, una novela familiar.

 

De cerca y de lejos, yo continuo ahora el cuestionamiento, preguntándome incluso, si más allá de la diferencia entre los sexos, hay o no una universalidad de la neurosis, suponiendo, como lo hizo Rank, poder delimitar un ideal tipo de la leyenda, incluso cuando uno se ciñe a lo masculino.

 

Pues bien, es justamente eso que pone en duda el joven Lacan de 1938. De entrada, muy reticente en admitir la universalidad del Edipo. Incluso, dieciocho años más tarde el Lacan Levistrosiano del seminario III, Las psicosis (1956) que sostiene la hipótesis según Lacan, que podrían existir neurosis fuera : « de este pensamiento religioso que nos ha formado », y « nos hace vivir en el temor y el temblor que le da el color a la culpabilidad tan fundamental a nuestra experiencia psicológica de las neurosis, sin que por eso uno pueda prejuzgar lo que ellas son en una esfera cultural »[8].

 

O sea, podría haber neurosis no edipicas, no articuladas en torno al temor de Dios y que se deducen de otros mitos mucho más ricos que el mito edípico organizando la subjetividad de nuestra modernidad occidental. De ahí la idea de una complejidad etnológica que, agregada a la reintroducción de la diferencia de los sexos en la investigación, vuelve más improbable la pertinencia de la hipótesis de Rank, queriendo dar cuenta de la unidad del mito por aquella de la neurosis. Incluso, esta hipótesis se encuentra defectuosa si a ella se le agrega la historia. Es decir, la evolución de la historia de los mitos del héroe que amenaza siempre de desbordar un poco la unidad del ideal tipo de Rank, convertido desde siempre en imposible de encontrar.

 

Entonces, dije que podría existir para Lacan neurosis que se deducen de otros mitos además del mito de Edipo. Si, pues desde el punto de vista de Lacan, no es pertinente deducir el mito de la neurosis, puesto que, para él, se trata más bien de lo inverso. Es decir, es más bien la neurosis que se deduce del mito ; tanto por su existencia misma como en su evolución ; o más aun por lo que concierne a la evolución histórica de la subjetividad inconsciente del héroe neurótico que entra en análisis.

 

De esta manera, formula en el seminario VI (El deseo y su Interpretación, 1958-1959) :

Que son esos grandes temas sobre los cuales se ensayan en el transcurso de los años las creaciones de los poetas, sino es una especie de larga aproximación que hace que el mito, al cerrarlo en lo más cerca de sus posibilidades, termina por entrar, hablando apropiadamente en la subjetividad y en la psicología. Yo sostengo y sostendré sin ambigüedad- y pienso estar en la lógica de Freud haciéndolo- que las creaciones poéticas engendran más de lo que reflejan las creaciones psicológicas… »[9]

 

La posición de Lacan entonces no es ambigua ; al menos en cuanto al objeto y para él, es necesario entonces admitir que no es tanto el relato mítico que se deduce de la neurosis, sino que es más bien se trata de lo inverso. A saber, que es la vida del alma del individuo (para hablar como Freud) que se deduce el mito.

 

De Freud a Lacan parece haber ahí un cambio heurístico capital que conviene percibir, puesto que permite mejor situar lo imposible que objeta la ambición sin salida de Rank, incluso y más generalmente que esta caída decisiva permite encontrar mejor lo que nos interesa, y más precisamente como psicoanalistas, a saber, la delicada cuestión de la evolución de las neurosis o más aun ; la subjetividad inconsciente.

 

Detengámonos, un poco para hacer el balance y repetir nuestra intervención :

 

  • Si la pluralidad de los mitos engendra las neurosis, entonces uno comprende que Rank no pueda echar mano sobre un universal, una leyenda tipo no puede existir, puesto que ella necesariamente plural según los sexos, las culturas, etc. De ahí, la importancia de lo que motiva los tormentos de Rank, su síntoma y su necesidad de reescribir sin cesar dicho texto.

 

  • Pero, si es de la pluralidad de los mitos, que se deduce la pluralidad de las neurosis, como aquella de sus novelas familiares eventuales (que no son evidentemente las mismas, según el sexo y el desarrollo cultural, etc.), entonces, es necesario abrazar la pluralidad de los mitos para dar cuenta de la pluralidad de las neurosis.

 

  • Si se trata de la evolución de los mitos en una misma zona cultural por el mismo sexo que se deduce la evolución del sujeto del inconsciente en esta zona; entonces es en el análisis de la evolución histórica de los mitos que es necesario partir para dar cuenta de la evolución de las figuras inconscientes del héroe de la neurosis.

 

De ahí, el hecho que Lacan – habiendo operado su caída axiomática : el mito hace la neurosis – continua su razonamiento en El deseo y su interpretación, para no buscar más reunir los rasgos comunes uniendo las dos versiones de un mismo mito – Hamlet y Edipo – sino, por el contrario, para aislar lo que las diferencia, por ejemplo, del lugar de saber en cuanto a la muerte del padre. Pues si en Edipo Rey, resalta Lacan, el héroe trágico mata a su padre, sin saber que él lo mata, y si Laios no sabe que él es asesinado por su hijo, ni siquiera que él está muerto, no es evidentemente el caso para Hamlet.

 

Dicho de otra manera, el padre y el hijo en Edipo Rey están radicalmente separados del saber, en cuanto a la muerte del padre. No solamente el padre de Hamlet sabe que él está muerto, sino que el rey de Dinamarca sabe también que él fue traicionado por la alianza incestuosa del propio padre Claudius con el deseo insolentemente genital de su propia esposa, de una cierta manera él solicita a su hijo de ahorrarle el trabajo, como el mismo lo hizo en vida. Tanto el idealizaba esta mujer que no debía alcanzarla el menor soplo de viento.

 

Por lo tanto, tenemos entonces que, en Edipo, a diferencia de Hamlet, no hay aplazamientos, pues sin el saber y digámoslo entonces sin complejo y sin fantasma.

 

No desarrollo más lejos este punto, hasta aquí me es suficiente.

 

Yo creo, que para comprender por qué y cómo después de la caída axiomática, la estrategia de Lacan debe seguirse, aislando un gesto quirúrgico, lo que él llama las diferentes fibras de los mitos, para aislar de ahí las diferencias y, en fin, acceder a las particularidades del héroe moderno occidental, fijado en su acto y su petrificación imaginaria porque él dialoga con el mismo, mientras que el héroe antiguo, separado del saber, va directo al acto. Uno comprende de entrada, que es Hamlet quien entra en análisis y no Edipo, que no tiene necesidad de eso, y uno comprende que el psicoanálisis es también una clínica del acto. Pero también uno comprende que es evidentemente exigible para una opción lacaniana en antropología psicoanalítica tomar su punto de partida en la diversidad del objeto. Aquí, el héroe, variable en cuanto al género, en cuanto a las pluralidades culturales y en cuanto a la evolución histórica. Todas las cosas a partir de lo que se fomenta de adentro del Otro de la cultura o de lo simbólico (el tesoro de los significantes), la lógica constitutiva de la neurosis o del sujeto del inconsciente, lo más cerca de su propia diversidad, es decir a su relativa particularidad en donde solo el psicoanálisis puede dar cuenta.

 

Entonces, ¿ Freud nos recuerda lo que hay de común entre las tragedias ?

 

En absoluto, puesto que desde La Interpretación de los sueños (1900), él mismo pone el acento sobre las diferencias que oponen Edipo Rey y Hamlet en cuanto a la inhibición del príncipe, que no se encuentra en Edipo. Pero indica enseguida que :

en el tratamiento modificado del mismo material se revela toda la diferencia, existe en la vida del alma dos periodos muy alejados el uno del otro: la progresión de la represión en el transcurso de los siglos en la vida afectiva de la humanidad.[10]

 

Para Freud, no hay que ver únicamente lo que hay de común entre las tragedias de Hamlet y de Edipo. Lo que importa, es que ellas están aquí presentadas como reveladores de la evolución de la vida del alma -aquí reside, la gravedad de la represión – es entonces la neurosis infantil (su novela familiar, la amplitud de la represión agravada) que da cuenta del mito y de su evolución, mientras que eso es lo inverso en la obra de Lacan. Incluso, Freud indica que lo que motiva a Hamlet en tanto que versión de Edipo « no es más, evidentemente que la propia vida del alma del poeta »[11]. De ahí, uno puede concluir, en definitiva que si Freud no endosa verdaderamente la teoría del ideal tipo que caracteriza la hipótesis de Rank, su método y su impase, queda en el cuerpo freudiano – que es anterior al de Rank – la emergencia del axioma queriendo deducir la organización de los mitos y de las neurosis, y que sería necesario esperar al Lacan estructuralista para que en nuestro campo de investigación suceda la caída mayor de lo axiomático en causa, para afirmar que el mito hace la neurosis o más sencillo, que es Hamlet quien explica a Shakespeare y no al contrario.

 

Es por esto, que, en definitiva, tengo mis reservas sobre las protestas de Lacan a su fiel epistemología de Freud : « creo estar en la línea recta de Freud… »

 

Pero yo dejo esto en el debate, habiendo abierto nuestra jornada del coloquio en el corazón epistemológico, yendo en la dirección de la solución de Lacan que solicita pedir prestado colectivamente, para esta nueva investigación sobre el héroe, que fue hace un siglo descuidada por Rank, a saber, el camino de la diferencia de los sexos, la pluralidad de las culturas, la evolución histórica del Otro de lo simbólico, en donde se deduce por lo tanto el sujeto del inconsciente, necesariamente heroico por algunos lados, pero también los caminos de la diversidad de las estructuras, porque después de todo, no sería justo tampoco de acogerse a las afinidades  electivas, ligando las figuras del héroe a aquellas de la neurosis, excluyendo todo lo que se encuentra en la psicosis.

 

La clínica del acto tendrá una parte también en esta jornada. Espero ahora los retos, en particular frente a la idea de la desherencia del Otro de lo simbólico que caracteriza nuestras sociedades, que podría revelarse al final de la jornada como organizaciones sociales y sin figuras heroicas inconscientes y por consiguiente sin mitologías, sin neurosis y sin novela familiar, etc…

 

Y agrego que al refrendar la idea de la ausencia radical del otro se encontraría totalmente obstaculizada la investigación que aquí nos proponemos colectivamente, prueba que, si fuera necesario, yo creo, el carácter nocivo de esta opción evolucionista debilitando un poco más el alcance de nuestra disciplina, por consiguiente, irremplazable en el campo científico.

 

En fin, yo terminare aquí con dos observaciones rápidas :

  • Si, desde el punto de vista de Lacan, Edipo no es necesariamente universal es porque es necesario situar el registro de la universalidad en el plano de la función simbólica que incluye por lo tanto los mitos, los ritos, las estructuras de parentalidad y naturalmente de manera privilegiada para la cultura occidental, el Edipo y la pluralidad de sus versiones.

 

« Todo espíritu de hombre es un lugar de experiencia virtual para controlar lo que sucede en espíritus de hombres cualesquiera que sean las distancia que los separan »

, escribía Levi-Strauss[12]. Entonces, lo que es universal, es la función simbólica que incluye el Edipo, que en cuanto a él no lo es, obligatoriamente.

 

Digo esto, para que se evite los falsos debates relativos a la universalidad del espíritu de hombre, que desde mi punto de vista no se debe poner en duda. Incluso si la duda puede ser recibida en cuanto a esta u otra figura de esta función, por ejemplo, la figura del mito Edipico.

 

  • En fin, falta el plano de las figuras evocadas (neurosis, psicosis, perversión). La perversión en el sentido freudiano del termino y sin embargo, ya dije la importancia, de lo que yo he llamado el héroe homosexual en el análisis de las modificaciones morfológicas que puede conocer nuestra modernidad en cuanto a sus nuevas reglas de alianza, de matrimonio o de homoparentalidad que están en el centro de la actualidad. Sepamos simplemente que yo no excluyo esta posición subjetiva del campo de investigación sobre el héroe, sino todo lo contrario, pero volveremos ahí, la próxima vez[13].

 

_________________________________________________________________

[1]              S. FREUD, « Le roman familial du névrosé », Œuvres complètes. Psychanalyse, Paris, Puf, t. VIII, 2007, p 227.

[2]              S. FREUD, « L’interprétation du rêve », Œuvres Complètes. Psychanalyse, Paris, Puf, t. IV, 2003, p 307.

[3]              Ibid., p. 302.

[4]              O. RANK, Le Mythe du Heros, (préface à la seconde édition de 1992), Paris, Ed. Sciences de l’homme/Payot.

[5]              Hijo de un padre reputado alcohólico, el joven Rosenfeld cambia de apellido a los 19 años para escoger Rank d’Ipsen o de la novela d’Ibsen en La casa de la muñeca. Cambiar de apellido es una modalidad de muerte del padre congruente con la teoría de su obra.

[6]              O. RANK, op. cit. p 95.

[7]              S. Freud, “Le roman familial du névrosé, op. cit., p 254.

 

[8]              J. LACAN, Le séminaire. Livre III : les psychoses (1955-1956), Paris, Seuil, 1981, p. 324.

[9]              J. LACAN, Le séminaire. Livre VI : le désir et son interprétation (1958-1959), Paris, Seuil, 2013, p. 202.

[10]                  S. FREUD, « L’interprétation des rêves », Op. cit., p. 305.

[11]                  Idem, p. 306.

[12]            C. LEVI-STRAUSS, La pensée sauvage, Press Pocket, 1990.

[13]            Traducción : Mariana VARONA MARMOLEJO


  • -

Amor del poder y deseo del soberano – Paul Laurent Assoun

DOSSIER

ARTICLES EN LANGUE ESPAGNOLE

 

Es una buena idea la de abordar a la mujer directamente en su relación al poder. Esto nos evita empantanarnos en los lugares comunes de la exclusión unilateral del poder, que sería el destino fatal de la mujer, inscribiéndose en una tragedia que impide un pensamiento más allá. La cuadratura del círculo es, para la mujer, aquella de lo masculino y lo femenino y de la vuelta de los efectos más que concretos en el corazón de su condición social, lo que recapitula la idea de « condición femenina » tras las bambalinas del inconsciente.

 

La mujer es todo salvo pasiva, ella posee un « listado de requerimientos » que la empuja – y que caracteriza el « devenir mujer » – y adjuntando, en un doble efecto, el medio fóbico de la pasividad hacia el amor aplastante de la madre y de la envidia del pene, abordado en el origen « sin complejos » y que va hasta los celos que suscita en ella la pasión por el padre, y que la incita a amarlo.

 

El desafío es, para una mujer, poder gozar, con todo lo que ello conlleva, pero ¿ cuál es entonces la posición frente al poder ? Oprimida, la mujer no es para nada inerte y sobre todo, además de inscribirse en los intersticios del sistema, ella crea y se las arregla con talento. El semblante es, en la mujer, una práctica destinada a sostenerla en lo real del colectivo del cual está sutilmente excluida. Su posición no se reduce a la ineludible « mascarada »[1], es necesario elaborar también su « política del hombre » cuya parte más activa es la de dar « peso » a « ese hombre », dimensión que ya hemos abordado en otro lugar[2].

 


El inconsciente del poder… lo femenino puesto a prueba (resistente a lo femenino)


 

El poder, no lo olvidemos, está afiliado a las pulsiones yoicas, y por ende en una relación aporética de Aportia con Eros. Así, es necesario apoyarse en una descripción metapsicológica del poder[3]. El poder es un punto de intensificación del Yo que hace que la objetalidad sea secundaria. Al menos sus dividendos sexuales son un plus de dicho beneficio yoico. Eso ciertamente no se agota ahí, pero es ahí que comienza.

 

El poder se concibe a partir de su distinción de la potencia. En lo esencial, la potencia es el poder-hacer y ejercer el ser en el ejercicio del poder y mediante el poder. El poder es del orden del tener (« tener el poder » se dice) la potencia es del orden del ser y del sujeto. Pero es a través del falo que el poder alcanza a la potencia. La potencia va del narcisismo a la pulsión de muerte, culminando en lo que Freud deconstruyó como « la voluntad de potencia »[4] Habíamos partido de las pulsiones del yo y nos encontramos así en el apetito de la potencia en su versión mortífera, sumergiendo al yo, el hombre de poder que aspira a dominar siendo la marioneta de este goce.

 

Por ende, la mujer se encuentra a priori en el registro del dominado, frente al dominus, el amo varón. La paradoja es que la mujer se procura adquirir más que un contra poder : una potencia de sustituto. Lo constatamos en más de una familia, en la cual si el hombre tiene regularmente una fracción de poder social más acentuado, la potencia de la madre-mujer se comprueba en que es ella quien lleva el mando, pudiendo « traer la lluvia y el buen tiempo » (y a menudo solo la lluvia si solo es madre de familia).

 


Un paradigma de la potencia de lo femenino : la favorita


 

Para contribuir a una comprensión de como la mujer se desenvuelve, o más bien cómo es que se establece un sistema que le confiere un estatuto (a menos que ella lo haya conquistado, ya lo abordaremos para esclarecer esta alternativa) nos serviremos de un « hallazgo » para esclarecerlo, la favorita, es decir la figura de la favorita y el sistema que la sostiene en el centro de lo que llamaremos « el universo de la corte ».

 

Debo agregar que trabajando este tema, y una vez descubierto esta figura en los caminos de lo femenino, me he convencido que este era un ejemplo privilegiado que constituye una « mina de oro » para comprender en esencia como se establece la relación entre los sexos. Aquel que para Freud es « perturbador » en el seno de la Cultura debido a « una serie de ilusiones eróticas »[5].

 

Bella formula : la relación entre dos sexos no puede ser « normal » en el seno de la Cultura, en la medida en que lo erótico se inmiscuye, siendo un factor de perturbación crónica. Es por ello por lo que hombres y mujeres nunca serán individualidades frente a frente (lo que se comprueba ni bien se encuentran recostados, cuerpo a cuerpo, mas también como seres parlantes cada uno desde su lado del diván). Es por ello también que se inventan dispositivos sociales para organizar sus encuentros. La mujer ahí no es la menos creativa incluso en el seno de los dispositivos fantasmáticos urdidos por su partenaire.

 

Por ende, hay que abordar a la favorita como aquello que es, una verdadera institución. Esto sigue siendo de interés en el presente, aunque se trate de algo del pasado. Ciertamente no podemos negar que es un viejo pasado sin embargo vigente, incluso estructural, y veremos que revisitarla permite esclarecer su post historia, hasta aquello que aún tenemos bajo los ojos. Los reyes hacían bien las cosas, ponían las cartas sobre la mesa y es en eso que nos dan luces. Desde entonces, ha habido toda suerte de favoritas, ellas se convirtieron en « cortesanas » del orden sexual burgués. En fin, la llamada « primera dama de Francia » cuando comienza dejar de ser « dama », no es por ello considerada menos « dama-favorita » del soberano republicano, minúscula en la escala de la institución soberana, pero asegura la continuidad paródica. La estructura es tanto de hoy como de ayer : no es parecida porque se trata de la misma cosa. El « no parecido » es la historia ; el resto es el inconsciente, ese residuo estructural del proceso histórico. Y es este entre-dos lo que es interesante de trabajar para la antropología psicoanalítica la que se expone a esta pregunta de la relación del poder a lo sexual. Es precisamente en estos contextos donde ella se muestra útil en tanto otorga un relieve allí en el punto ciego donde la aproximación socio-histórica se extenúa. Así, no se trata de ninguna manera de una invitación a un viaje más o menos exótico por la historia y sus alcobas, se trata de explorar una figura singular, la cual nos brinda una verdad central de ese « juego » de lo masculino y de lo femenino con el poder y del partido que las mujeres sacan en esa ocasión. Por otro lado, si hay una que saco partido fue la favorita. Y es así que « sujeta » a su soberano.

 


Un capítulo sobre « la psicología del amor » social


 

A modo de delimitar el método, me inscribo aquí en la concepción freudiana de « micro paradigmas » históricos. Freud destaca así una micro-institución llamada « el amor cortés » estableciendo un dispositivo social original para regular la diferencia de goces entre el hombre y la mujer, un modo de producción de lo sexual del amor, un hallazgo para « gozar de amor »[6], en el momento donde el goce sexual satura, a fines de la Antigüedad. Dispositivo que choca a Lacan. La « psicología del amor » en un sentido freudiano es la antropología psicoanalítica. De la « psicología del amor » pasamos al colectivo ya que es cuestión de la regulación de la libido por medio de los dispositivos ritualizados primeramente, y luego de la construcción de la elección de objeto en función del fantasma, en fin, de esta puesta en ecuación de la pulsión de muerte en su relación al Eros. Así, se trata entonces de fomentar algo nuevo y original para escenificar, a través de una escenografía relacional, ese lazo extraviado. La « monstruosa originalidad » es impuesta por la urgencia de encontrar una « cosa » que reenvié el lazo, « venza el obstáculo », para escapar a la depresión de su fracaso.

 

Propongo así escribir un capitulo menos explorado, con la favorita y su « usuario » si me atrevo a decir, digamos « un hombre rey », y es sobre su nominación que se basa la presente investigación. ¿ Cómo fue inventada la Dama ? Por iniciativa del trovador (y del marido) pero la Dama se construye consecuentemente con ello, como una mujer que complace y completa al fantasma  masculino, le otorga un cuerpo y por ende se presta al juego y saca provecho de éste. Asimismo la favorita es convocada por el rey, haciendo de ello un oficio, una verdadera segunda mujer instituida, como la « cortesana » pero con una riqueza simbólica mucho más seria y refinada, de la cual desde temprano supo cómo sacar los beneficios más jugosos.

 


« Favorita », el nombre y la cosa


 

Se nos impone así, la figura de la favorita para esclarecer este juego. Del italiano favorito, favorita, es un término que se presenta también en masculino, lo que no debe ignorarse. Está claro que éste se conjuga selectivamente en femenino, sin embargo, hay que señalar que incluso siendo un término fálico, dicho favorito se desprende del femenino. Es entonces de la favorita de la que se tratará.

 

Remontaremos al inicio de los tiempos, a Clovis, para abordar la monarquía francesa. Disponemos del listado de las favoritas reales de la Corte, el cual no reviste mayor interés para nosotros si no es por la comprensión de cómo su simple utilización devino institución. Digamos que se acostumbraba, en la edad media, que los reyes mantuvieran manifiestamente algunas amantes, lo que vendría a compensar la elección política de « reinas madres ». Amantes notorias, amantes reales que forman parte del universo de la corte-siguiendo a Elias[7] siendo incluso las joyas visibles, Iura Regalia[8] en forma de mujeres. He aquí, una costumbre duradera. También habrá reyes sin favoritas, pero eso cuestiona, por ejemplo, a Luis XIII, rey recatado o a Luis XVI, el último rey en funciones que se distinguió por no haber tenido favorita lo cual no era precisamente una buena señal de la amplitud de su potencia…

 

La favorita adquiere progresivamente un estatus y es recompensada con riquezas y tierras. Y, muy excepcionalmente, con un matrimonio, volveré sobre ello a propósito del espectacular caso de Mme de Maintenon, quien de Mme Scarron pasa a ser la primera dama de un reino. No existe promoción más sensacional. Tenemos que entender cómo se adquiere este poder, en una época en donde ciertamente no disponíamos del marketing, pero sino de influencias bastante más poderosas. Los eruditos e historiadores que deambulan en torno a las alcobas son confrontados a un misterio frente a la dichosa elegida: pero ¿ Qué es lo que ella tenía, « ella » para poder imponerse así ? Al hurgar en la cama real no descubrimos gran cosa, salvo el entendimiento de que de lo que se trata es del inconsciente del dispositivo.

 

Hay que establecer el término que designe la función, aunque éste no lo sea claramente en la realidad. En el primer nivel, está la masa de « putas del rey ». Luego están aquellas que son más distinguidas y que reinan sobre el rey por más tiempo. Estamos aquí en la lógica del Harem, en donde el Sultán tiene su preferida – sabemos la resonancia fantasmática obsesiva en los siglos XVII y XVIII. Y está la favorita, aquella que forma parte, de una cierta manera, de las iuras regalia, aquellos objetos emblemas de la realeza. En fin, ahí en el lugar más alto, aquella que se convertirá en la segunda mujer del rey. No es solamente la « preferida » entre una serie, sino la primera (segunda en relación a la reina, pero primando en toda otra escena). Encontramos aquí la noción de « matrimonio morganático ». Término que sirve para designar la unión entre un « grande », sobre todo un rey, y una persona de un rango inferior. Es un matrimonio desafortunado institucionalizado, ya que no puede haber más de una reina. La expresión viene del derecho germánico : Morgengabe, que dentro de las antiguas costumbres germánicas, designaban el don (Gabe) que se devolvía a la mañana siguiente al clan o familia de una mujer raptada o esposada.

 

El cuadro está claro : es la regularización de un rapto y de una violación. Matrimonio « de la mano izquierda ». En Francia, el prototipo es el de Luis XIV con Mme de Maintenon.

 « La » favorita – notaremos el adjetivo sustantivado- amerita el artículo definido que la designa como aquella preferida, aquella que es un objeto eminente de predilección, gozando así de los favores de alguien poderoso – beneficiándose de un estatuto o de un lugar altamente posicionado – pero también considerada como aquella que es capaz, apta para pasar una prueba. Y la prueba aquí, es de merecer ser la elegida del rey para su cama, pero también de merecer una estima especial. El rey tiene de donde elegir, y aquella que es elegida, forma parte de la crème de la crème.

 

Dicho de otro modo : « aquella que se vuelve un objeto de marcada preferencia (para alguien) » o todavía más, poniendo los puntos sobre las ies, « la amante preferida (de un rey, de un príncipe) ». Si este alguien es un rey, diremos de ella que es la favorita, la « nacional », si la noción de nación no hubiera esperado a la revolución francesa para instituirse. En todo caso, se trata de una posición envidiable.

 

Es decir que él o más bien Ella, Su Majestad (ya que el poder se declina significativamente en el femenino), la ha escogido. Por otro lado, la reina, con la que el rey puede estar contento, no es quien deba ser elegida según los cánones del deseo. De hecho, la unión política es « arreglada », es una cuestión de alianza, estando el deseo fuera de juego.

 

Aun si el rey puede desear a la reina « por sobre el mercado » por añadidura ella no está hecha para ello… El rey puede hacer de su mujer su amante, pero eso le compete. Al contrario, una favorita se define en tanto el rey la ha distinguido como deseante – según los ritos organizados al interior de la Corte- y escogida luego para que ella ocupe este puesto, por un tiempo más o menos largo, antes de ser … « destronada ». Todo aquello estaba muy bien organizado y merece por ello la atención del antropólogo (del inconsciente) tanto como mereció la atención analítica de la Dama.

 


El ascendente femenino


 

Entre las amantes de los reyes más conocidos, hay algunas figuras que se destacan entre la pequeña horda : en el siglo XV Agnes Sorel (favorita de Carlos VII a quien una cierta Juana de Arco contrarió), en el siglo XVI Diana de Poitiers (Enrique II), en el siglo XVII Gabriela de Estrées (Enrique IV) y sobre todo Madame de Maintenon (Luis XIV) en el siglo XVIII la Marquesa de Pompadour (Luis XV). Su poderío se mide bajo una influencia política, he ahí entonces su poder, en donde su resorte es la influencia (el ascendente), y pensar el ascendente de la favorita es plantear la pregunta del poder y su relación a lo sexual. El ascendente es esa forma de influencia – término que originalmente tenía una connotación zodiacal – que permite alcanzar una dominación, evocando la idea de un movimiento hacia arriba, elevarse, a modo de un astro que se eleva en el horizonte.

 

Para una mujer, en general es cuestión de aparecer, de manifestarse, jugando su ser en esta « fenomenalización ». La favorita es un emblema en la medida que ella surge del horizonte y se impone cual astro (parafraseando la mitología de la época), que una vez aparecido, impone su presencia. Tal y como Odette de Champdivers la única que guardo contacto con Carlos VI, « el loco », o como esa complejidad excepcional que nos enseñara Diana y su relación con Enrique II. Sin duda, el sumun son las funciones acumuladas por Madame de Maintenon para con Luis XIV, desde aconsejarlo en política hasta ejercer como gobernanta de sus hijos.

 

Observamos también el ascendente de Madame de Pompadour, gerente de la carrera de ministros, mezclándose en las alianzas y ejerciendo de mecenas cultural y arquitectural.

 

Ciertamente el ascendente es sexual, y da cuenta de la « sobreestimación de lo sexual » (sexuele Überschätzung) del objeto, pero adivinamos que hay un más allá en juego, ya que sospechamos, en algunos limitados casos, la inexistencia de las más mínima relación sexual. La apuesta es que la dicha favorita tiene que estar ahí, para ello el soberano está dispuesto a « desembolsar » sin límites, como si su misma salud dependiera ahora de su aparición …

 


El “juego de la favorita”


 

¿ A que juega dicho rey con su favorita tan particular – aquello que podemos llamar « el juego de la favorita » ? El rey y la reina son importantes en un juego de cartas, y la favorita ¿ Qué es ? ¿ Una especie suerte de « joker » ?…

 

Podemos ver la cumbre del fantasma el caso que nos ilustra Enrique II. Si Enrique III se rodeó de sus « Minions » aquello que « tuvo » es una « cosa » sublime llamada « Diana ». Su advenimiento coincide con otro triunfo, el de Diana de Poitiers, para quien es la oportunidad de hacerse un nombre. Su estatuto de favorita se distingue por favores reales excepcionales con los que es gratificada, después que una tal Ana de Pisseleu fuera expulsada.

 

No solamente se le gratifico con un hotel parisino o un ducado (el de Etampes), o con diversos bienes raíces y financieros, cuyo inventario es infinito, sino que también con la agalma de aquello que llamamos « las joyas de la corona », lo que sin duda mejor distingue a la gran favorita de ocupar el lugar del objeto de deseo. De estas joyas del tesoro real, ella, una joya en si misma, tiene un uso personal simbólico. A partir de aquello, hay un desencadenamiento de favores, como si, más allá de la retribución que le otorgaría el estatuto de una suerte de prostituta de gran lujo (a poco decir), se trataba para Enrique II, de subastar acciones demostrativas. Al punto de instalar sus aposentos al frente de los de su esposa legitima. No obstante, estamos lejos de un vodevil pedregoso : hay muchísimas dudas sobre la naturaleza de sus relaciones íntimas y el grado de intimidad física. Nada de « actos deshonestos » entre el rey y su favorita, y gozando éste sobre un modo de extrema cortesía. El misterio entonces es qué sucede entre ellos dos. Ahora bien, sabemos que Diana es la virgen que castigaba severamente a aquellos que osaban contemplarla desnuda durante su baño, y que no se le toca ni siquiera con la mirada. Enrique II por muy poderoso que fuera, no parecía tener muchas ansias de jugar a Acteon, y terminar convertido en ciervo y devorado por sus perros, salvo de enaltecerla como la diosa de la caza. La virgen y la reina madre tiene en común que ambas son intocables. Lo que él quiere, otra vez, es nunca perderla de vista, ponerla sobre un banquillo como un « objeto real », intocable (incluso por él).

 

Es su pulsión escópica la que pareciera alimentarse de esta mujer, verdadero criadero de simbolismos mitológicos. El deseo del llamado Enrique II, especie de amante cortés, anacrónico, caballero servil del siglo XVI (bastante lejos del siglo XII) pareciera ser de inscribir a Diana en sus escudos, por medio del « croissant », su emblema, que infiltrara las representaciones pictóricas y arquitectónicas. Hace de ella un mitema, enamorado de un mito con cuerpo de mujer. Mejor aún : el monograma real se las ingenia para evocar la inicial de la mujer adorada. Así, transforma la mujer elegida en letra, integrándola en el goce real, en el momento de una compleja criptografía enlaza el acrónimo real al cuerpo literal de la favorita. De hecho, hemos observado que en el monograma real que entrelaza la « H » del nombre real (por Henri, en francés) con la « C » del nombre de la reina (Catalina de Médicis), los reversos parecen dibujar una « D », nombre de la favorita. Este obsesivo transverbera el trono con su pasión, instalando el deseo en el centro y manteniéndolo a distancia, enlazándolo por la letra, su verdadero lugar tanto como en los aposentos.

 

Incluso encuentra la manera para situar el cuerpo favorito en el entrelazamiento de la letra, deslizándola en el acrónimo de la pareja (la mujer legitima, Catalina de Médicis, tuvo la prisa de tachar la letra rival). En fin, tratamos aquí con una verdadera locura en donde la llamada « Diana » encarna el tema.

 


El orgasmo de la favorita : el poderío hecho mujer


 

He aquí ahora, el caso de Luis XIV, en contraste con los noviazgos místicos, enamorado de Françoise d’Aubigné, viuda de Scarron, marquesa de Maintenon (1635-1719), segunda esposa del rey. El desenlace es elocuente : con el activo apoyo de la Iglesia de Francia, Françoise d’Aubigné, viuda de Scarron, de alrededor unos 48 años, en la noche del 9 al 10 de Octubre esposa secretamente al rey de Francia y Navarra, « el rey más grande de Europa » en palabras de Louvois. El rey pasa gran parte de su tiempo en los aposentos de su mujer, las princesas por su parte deberán seguir a Madame Maintenon cuando ésta se desplaza, sobre una silla cargada por hombres. Esto le arrancara un grito de triunfo : « mi felicidad es fulgurante ».

 

Es necesario retomar esta exclamación : ella ha cumplido su objetivo, pero si fulgura de felicidad no es solamente por la adquisición de un poder considerable sino por el lugar de poder que viene a ocupar, más importante que la reina, donde se vuelve la mujer de Dios, más precisamente del dios mortal, lo que para la corte es lo esencial. No hay que olvidar que la pareja del rey y su favorita tiene como espectadora la Corte que cierra los ojos al mismo tiempo que todo lo ve, estrabismo que otorga a la pareja real una clandestinidad augusta. Es esta instancia cortesana quien hace de tercero y que constituye a esta pareja. La favorita reina sobre otra escena, fuera del protocolo, donde es reconocida como nadie más, ella se vuelve el culmine de la singularidad instituida ahí donde las mujeres existen más que en singula singulis. Hay una alusión a un orgasmo inigualable, aquel de ser reconocida como única por el Nec pluribus impar[9]. Aquello que nos interesa es entonces el encuentro de « el goce Otro » y « el amor al poder », en el corazón de lo femenino.

 


El “secreto don”  de la favorita


 

¿ Cual es entonces la cifra inconsciente de esta operación ? Intentaremos responder a los curiosos, que con los recursos de la erudición histórica de mejor calidad, no dejan de sorprenderse de esta desproporcionada operación. Podríamos sumergir esta institución bajo la general consideración que estos jefes de estado tenían una libido fácil y que ciertas candidatas para esta función dieron prueba de un talento excepcional para la manipulación y de argumentos de un encanto irresistibles.

 

La pregunta que extraemos aquí es la siguiente : ¿ Qué le da al rey, al hombre real, esta favorita ? Ciertamente su cuerpo, su gracia, ella capitaliza sus encantos, se trata bien aquí de una dimensión de prostitución real que no podemos desconocer, pero como diría Freud « hay otra cosa aun ». La favorita es la « segunda mujer » al lado de la reina y a la vez sobre y debajo de ella. Ella se ocupará de los niños reales, de Diane de Poitiers (por así decir) hasta Madame de Maintenon (en realidad) se trata ciertamente de una coartada, pero hay que buscar un poco más lejos. Ella es la gobernanta de los niños de Francia, hace sentir al rey un padre, padre de los niños, no solo de los herederos. Gracias a esta mujer de alto vuelo, el rey tiene la impresión de gozar de su satisfacción paterna contemplando a su favorita y futura mujer dar cuidados a su progenitura. Una gobernanta que viene a gobernar a los reyes : sentimos ahí al Padre como en un tercer término, y donde este « suplemento de alma » es la apuesta que se juega la Maintenon. Ella le permite a un rey libertino envejecer en la morada de Dios Padre, sintiendo padre mientras tanto. Momento delicioso en que el soberano se deja llevar… por esa mujer.

 

Un masoquismo muy especial, solo reservado a aquel en la cúspide de la pirámide. Esa « felicidad fulgurante » en términos de género es aquello donde se puede expresar el sentimiento de máximo poderío de una mujer, más allá de toda reivindicación feminista. Esta no tardaría en objetar que el precio de esto es una sujeción absoluta, vimos como esto viene bajo la forma de un asujetamiento simbólico del Sujeto – real mente – masculino.

 

Una fenomenología de la función de la favorita, de su uso real, muestra que si bien el rey goza de los encantos de la mujer escogida, este se vuelve curiosamente más pasivo a medida que fructifica de ese goce. Diríamos que, no contento de estar prendado, él juega a estar enamorado (de esa sinceridad particular que garantiza el fantasma. Así lo hemos visto desde Enrique II, que juega al amor platónico – amor cortés en alto rango – hasta el descubrimiento de la verdadera vida conyugal con Luis XIV. Es así la sexualidad real que se encuentra regulada, o más precisamente el orden de los goces, debidamente protocolizados. Hay que insistir, no obstante, si el da tanto, es porque ella le da algo que no tiene precio, pero ¿ Qué ? ¿ Cuál es el objeto de la transacción, más allá de los beneficios simbólicos ya despejados ? Pues entre hombres y mujeres hay una transacción de objeto, en miras de la economía fálica.

 


Qué quiere la favorita ?


 

Tenemos aquí dos cosas distintas en su articulación : por una parte, está el efecto que ella produce sobre su rey-amante, y por la otra, lo que ella quiere, y que hace que finalmente ellos se « entiendan » tan bien. ¿ Qué quiere la favorita del rey ? ¿ Qué espera el rey de la favorita ?

 

El efecto de ella sobre él se puede describir, aquello que él obtiene de ella también, pero : lo que ella quiere es mucho más enigmático, y con justa razón, es aquello no escrito, y es lo que lo vuelve lo más interesante. « ¿ Qué quiere la favorita ? » he aquí una pregunta, digámoslo, excitante y la cual hay que deducirla no a partir de un fantasma exterior, sino de la lógica inconsciente de la institución donde ella es la « pieza » central.

 

He aquí entonces mi hipótesis que esclarecerá muchas cosas, permitiendo de medir el alcance de este affaire. No hemos destacado lo suficiente que la puesta en marcha de la función de favorita, en el seno de la corte real, es correlativa a la instalación de la soberanía real. Digamos que no hacemos la relación estructural entre esto dos : de un lado la política y del otro el amor y el goce sexual, ahora que tienen mucho que ver el uno con el otro.

 

En efecto, como sostiene Mazarin releído y apreciado por Lacan, « el amor es el amor, la política es la política » ; pero el nudo entre los dos registros es la favorita del soberano. Aquella que ha encontrado su consagración simbólica en el siglo XIX en la ópera de Donizetti[10] donde Leonora se convierte en la interlocutora del rey de Castilla Alfonso XI en el seno de una tragedia romántica ejemplar. Momento en el cual la Favorita se encuentra homologada como figura – sulfurosa – de la Cultura, bien que ella tome el aire de un vodevil de una mujer presa entre el soberano y su enamorado…

 

La noción de soberanía[11] es la palabra clave de la modernidad política. La soberanía designa lo « superior » (el termino deriva del latin superus) ella designa entonces la autoridad suprema.

 

En los « Seis libros de la republica » de Jean Bodin[12] , la doctrina política da muestra de la vía hacia la modernidad. En efecto, éste la presenta como un concepto nuevo, irreductible tanto al modelo romano del imperio como a los fundamentos religiosos : se trata del advenimiento de un nuevo orden estatal « soberanía perpetua y absoluta de la Republica ». Anteriormente en « El príncipe » de Machiavelo[13] teorizaba la instancia nombrada así que subjetiva el poder en potencia. Etienne de la Boétie lo sintió y opuso su Contra uno.[14]

 

En efecto, la soberanía enuncia que en efecto « hay Uno », designando así la figura del « dios mortal », el estado Leviathan de Hobbes, obteniendo su potencia y su legitimidad del « contrato social », permitiendo así su salida del estado natural.[15]

 

La instancia soberana es aquella que supone poder-hacer (subjetivamente) todo lo que ella puede (objetivamente), de suerte que su poder se extiende tan lejos como su potencia. El soberano no es simplemente aquel que tiene el poder sino también aquel que tiene la potencia. En el ser investido de soberanía, la extensión de su poder recubre aquel de la potencia. De ahí la prodigiosa actividad atribuida a la figura de la soberanía.

 

He aquí entonces aquello que nos parece ser el acontecimiento del encuentro entre la favorita y el soberano. Es en nombre de la favorita que el goce (de la soberanía) condesciende desear (a una mujer). Reconocemos la fórmula de Lacan la cual basta falsearla para poner a la favorita… en el lugar del amor : « Solo el amor permite al goce condescender al deseo ».[16]

 

Aquello no es simple, ya que podría tratarse también de la mujer más atractiva del harem. La favorita encarna en efecto, la función real del amor. La favorita es « nombre del amor », su versión real. En el enunciado lacaniano el goce aparece en el lugar soberano y para llegar al deseo (lo que se representa como un progreso) hay más bien que bajar, aquí, unos escalones. Es en nombre de la favorita que esta operación se realiza. La favorita es un operador inconsciente, la institución de la favorita es una formación del inconsciente. No solamente porque el soberano amaría desear como el común de los mortales (sería un « idilio » aunque esto sea dicho así por hombres de un gran poder que se hacen un poco los bonachones con sus dulcineas). Más radical aun : para que el goce soberano se abra « al orden del deseo ». Ella le permite gozar de deseo. Si el la cubre de favores es porque ella le da el favor de desear.

 


« Hacer desear » al Uno : la proeza de la favorita


 

¿ Qué quiere la favorita ? ¿ Podríamos deducirlo rigurosamente de lo que ella hace, de sus actos y de sus efectos ?

 

Ella quiere gustar, claro, ella debe comenzar por « gustar », destacarse… por el padre del reino. Ella quiere hacer gozar a un hombre especial llamado « un rey », se especializa en ello. Hacer gozar a un hombre importante (situado en lo alto), cualquier cortesana puede hacerlo, ella debe superar a las otras, ¿ Y en qué ?

 

No solamente elle debe despertar un deseo intenso y más menos durable, sin embargo, justamente en aquello intenso y durable llegar a hacer desear al soberano. Lo que es, si lo miramos bien, una proeza. Ya que la soberanía supone un goce indefinido y a repetición, más azaroso, ahí donde el deseo introduce una continuidad, la falta continua centrada en un objeto.

 

El soberano se vuelve, en última instancia, el alumno de esta « profesora de desear » llamada la favorita, quien sitúa su felicidad en esta educación… De pronto, ella hace que al soberano le apetezca des-completarse lo suficiente para gozar de un deseo, engastando ese deseo de un goce, « joya de la corona », en el que ella se completa. En sus más grandes éxitos, esto podría ser una versión de « la mujer (puntualmente) entera ».

 

Es la proeza de la favorita. « Hacer desear » habla mejor de la meta de la histérica. El hombre de paja de la histérica es así el títere que ella utiliza en la puesta en escena de su fantasma sobre su teatro de marionetas. Él es el « sustituto de ese otro imaginario en el que se ha enajenado menos que de haber ha quedado detenida frente a él en sufrimiento »[17] Hombre de paja, el soberano ? Esto sería el colmo, ya que, si bien hay un hombre de peso, es él.

 

Aquí, el deseo de la histérica nos puede dar información. No es que se trate, con la favorita (nombre del rol), de una histérica de estructura, sino que de vocación. Sostengo esto basado en las observaciones de nuestra práctica. Olvidemos la época de los reyes un momento. Pienso en aquellas mujeres que eligen someterse a un tipo que ocupa una parcela de soberanía cualquiera -podríamos decir un amo, pequeño, medio o más bien grande, para aquellas que son más intrépidas. Comprendamos que quien sostiene un gran deseo social, solo será en un escenario marionetas. Hacerse destacar por él y volverse su « favorita ». Lo que permite alimentar este fantasma es la historia, ya que es un hecho que las novelas históricas abastecen de un alimento escogido para sus lectores, conectando con sus sueños (o ensoñaciones) histéricos, aquel de encontrarse en el camino del rey[18]… o a dos pasos, en la alcoba adyacente que los une.

 


Una histeria de estado


 

La diferencia sensible aquí es la función de estado, ritualizada rigurosamente, aunque no oficializada. Bien, si, se puede hablar de la favorita de la histérica del estado. Lo que justifica esta fórmula es la extensión que da Lacan a la dicha histeria, del síntoma al discurso.

 

El juego con la letra es particularmente decisivo. Acerquemos el objetivo acomodándolo al ángulo de nuestro tiempo. La última « amante real » homologable en la historia de Francia, fue « la otra mujer » de François Mitterrand, quien justamente se proclamaba « el ultimo verdadero presidente de la Republica » (lucida maldición de oráculo a sus sucesores). Justamente aquí se verifica que es la misma razón por la que él se completaba – en su soberanía, relativa ciertamente, ya que se trata de una república – por una verdadera « favorita », fundada sobre un dispositivo innegablemente homologo. En fin, hay una importante diferencia : ella no estaba instalada en la corte -perdón, en el Elysée – pero vivía en la sombra, suficientemente amplia y vasta para cobijarla y disimularla. Pero ya lo hemos visto, en el universo de la corte real, la favorita, incluso la más visiblemente instalada, era mantenida en secreto.

 

Era un secreto reconocido, que no osaríamos llamar de « Polichinelle » por prevenir toda analogía con la figura real, en fin, estábamos en el corazón mismo de una comedia real.

 

Una confirmación simbólica mayor de esto es el nombre escogido para el producto de este matrimonio morganático.

 

Si se entiende que el Cardenal de Mazarin es a la vez el zorro de la política y el que mantiene el derecho del amor y de la política a llevar una vida separada – a diferencia de esta « razón de estado » directamente erótica de su predecesor Richelieu -, ¿ Cómo se puede esperar que lo llame de otro modo que no sea por el apodo de su íntima identificación, feminizada, si no Mazarin-e ?  Empezamos a preguntarnos qué habría hecho si hubiera sido un niño. Pero está claro, al menos en la codificación del fantasma, que debía haber sido una chica. También notareis el rasgo de carácter manifestado por esta chica, la alergia a todas las apariencias y la transparencia cristalina.

 


Masculino versus femenino


 

A toda problemática de investigación le hace falta una contraprueba y esta es el favorito – que no me interesará más que a título de contraprueba. Ya que hubo hombres que fueron favoritos a título de reinas. Título de amante, « amante de Estado » si me atrevo a decir. Aunque, ¿ se trataba de una institución simétrica ?

 

Robert Dudley (1532-1538), favorito titular de la reina Elizabeth 1era de Inglaterra, función que ocupo durante tres decenios o Grigori Potemkine, favorito de Catalina II de Rusia en el siglo XVIII son los paradigmas. Volvamos a la doble lección de la historia « favorito/favorita ». La reina soltera « tiene » al amante como objeto. ¿ Que será de la soberana sin este apéndice ? Esbozamos aquí un capitulo que es el reverso de aquel que comenzamos a escribir aquí.

 


El estado, el yo real y la favorita : la musa


 

Señalemos una manifestación reciente : el gran revuelo del no menos grande Mao – una revelación hecha con un tanto de molestia luego de su muerte –  en que las jóvenes chinas hacían fila, si me atrevo a decir, delante de la cama de su líder rojo, lecho sin duda de proporciones apropiadas para acoger estas once mil vírgenes, para tener el honor precisamente de ser honoradas, entiéndase desfloradas por el Amo. Apéndice practico del pequeño libro rojo y su original aplicación del « materialismo histórico »… he aquí una colectivización de la favorita en beneficio del goce del Uno, un aspecto desconocido del comunismo chino, que sin embrago está lejos de ser anecdótico, y que nos recuerda que el mito del padre de la horda sigue actual.

 

Para precisar aún más, vale destacar que en la economía del goce en el universo mafioso la favorita confirma su lugar estructural como « figurante ». No es de extrañar que en este universo la poderío económico y mortífero va de la mano con la impotencia sexual. La pin-up, así exhibida da prueba de la capacidad sexual, tratándose más bien de prever una reserva de goce más que del deseo. Esto abre en el mafioso algo de una participación lateral al universo del deseo, en torno a su pequeña corte.

 

Volvamos entonces – sin temer a este zapping histórico ya que es la constante de una problemática que se expresa a través de estas figuras – al corazón de este affaire de la favorita real, que evocamos con el rey Sol. « El estado soy yo », frase que Luis XIV en efecto no tuvo que pronunciar[19] en tanto esta frase en para él un pleonasmo caracteriza de la mejor manera su posición subjetiva : ahora bien, quien vendría a ocupar este lugar, con la bendición de su corte y de su universo, por donde hacerlo desear, a este Narciso de estado ? La falta no tiene lugar para este supuesto soberano. La favorita fue inventada para ello. Ella deviene objeto causa de deseo provocando el deseo real.

 

Si hubiera dos cuerpos del rey, en el sentido de Kantorowicz[20] podríamos hablar de un bifidad del rey gozando de su cuerpo y de la soberanía. El arte y la ciencia de la favorita es hacer gozar el entre-dos del cuerpo real. Es en ello donde realiza una plusvalía de goce y autorizándose un rol político e incluso un fragmento de soberanía. Si el rey la cubre de tantos regalos es porque ella le hace un regalo sin precio, el de su deseo.

 

La favorita es entonces « l’égérie » (musa) en un sentido original. Inspirador, ciertamente, pero más en el sentido de Egeria, la ninfa que aconsejara, en el bosque, a Numa, segundo rey de Roma, sobre la política que él deberá seguir. He aquí una función política tal así como en un sentido más estructural como inspiradora del rey. El hombre que supone detentar todo el poder tiene que establecer una alianza – silvestre – con la potencia femenina. La égérie, antes de ser inspiradora de poetas, fue en este sentido una aliada al mismo tiempo que la amante mística del Amo. Lo que hace que toquemos apenas la potencia del acto femenino[21].

 

___________________________________________________________________

 

[1]                     J. RIVIERE, Féminité mascarade. Études psychanalytiques, Paris, Éditions du Seuil, 1994.

[2]                     P.-L. ASSOUN, « Le féminin ou la liberté du semblant : le ‘’pèse-homme’’ », Cliniques méditerranéennes, n°92, 2015, p. 57-72.

[3]                     P.-L. ASSOUN, « Le pouvoir à l’épreuve de la psychanalyse. Freud et la question du pouvoir », L’inconscient du pouvoir. L’objet politique de Freud à Lacan, Paris, Éditions Ellipses, vol. 2, 1994, p. 59-71.

[4]                     P.-L. ASSOUN, Freud et Nietzsche, Paris, Puf, 2008.

[5]                     S. FREUD, L’Avenir d’une illusion (1927), Paris, Puf, 1971.

[6]                     S. FREUD, « Sur le plus général des rabaissements de la vie amoureuse », La vie sexuelle, Paris, Puf, 2004.

[7]                     N. ELIAS, La société de Cour, Paris, Calmann-Lévy, 1974.

[8]                     Sobre esta noción y su resonancia inconsciente, ver nuestro trabajo : Tuer le mort. Le désir révolutionnaire, Paris, Puf, 2015.

[9]                     Adagio del Rey Sol en forma de eufemismo, el que no es inigualable para muchos, dice « superior a la mayoría », para traducir por « el único de su especie », el hombre excepcional… Expresión inventada por Douvrier para designar la figura real de la Cabalgata de caballeros.

[10]                   G. DONIZETTI, La Favorite, 1840. La acción se sitúa a principios del siglo XIV en pleno conflicto entre los moros y los monarcas católicos.

[11]                  Sobre este punto ver nuestro trabajo : Tuer le mort. Le désir révolutionnaire, op.cit.

[12]                  J. BODIN, Les Six Livres de la République, 1576, BNF – Gallica, édition numérisée.

[13]                  N. MACHIAVEL, Le Prince, Paris, Garnier frères, 1910 (1516).

[14]                  NdT : Etienne de la Boétie (1530-1563 ) escritor cuya obra « Discurso sobre la servidumbre o el Contra uno » plantea la cuestión de la legitimidad de cualquier autoridad sobre un pueblo y analiza las razones de la sumisión (relación dominación/ servidumbre).

[15]                  T. HOBBES, Léviathan, Paris, Éditions Sirey, 1971 (1651), ch. 17.

[16]                  J. LACAN, Le séminaire, livre X. L’angoisse (1962-1963), Paris, Éditions du Seuil, 2004, leçon du 13 mars 1963.

[17]                  J. LACAN, « La psychanalyse et son enseignement », Écrits, Paris, Éditions du Seuil,1966, p. 452.

[18]                  Aquello que muestra con talento el best-seller « L’allée du roi » de Françoise Chandernagor para que el fantasma de la lectora histérica se instale en Versailles como en su morada privada.

[19]                  El tema es apócrifo, imaginado para atribuirlo a Luis XIV levantándose en ropa de caza, con su látigo, en el Parlamento de París el 16 de abril de 1655 para prohibir la prolongación de los debates y la promulgación de edictos que obstaculizan la financiación de sus guerras.

[20]                  E. H. KANTOROWIZ, Les deux corps du roi, Paris, Gallimard, 1989 (1957). En una perspectiva freudiana de esta teoría, vea nuestra obra Tuer le mort. Le désir revolutionnaire, op. cit.

[21]                  Traducción : Alexandra Lund.


  • -

Para una genealogía psicoanalítica del poder – Gérard POMMIER

DOSSIER

ARTICLES EN LANGUE ESPAGNOLE

 

El feminismo ha prosperado a través del Atlántico en los departamentos de francés de las universidades. Encontró su miel en la edad de oro del estructuralismo : Lévi-Strauss, Foucault, Lacan, Derrida, Deleuze, Bourdieu… y bien de otros.

 

Por alguna oscura razón, estos estudios franceses tienen la reputación de haber puesto a estos autores en su salsa. Estas apreciaciones rechazan por adelantado las críticas, por ejemplo las de Lévi-Strauss o de Lacan que son, sin embargo, fructíferas. Este feminismo de combate partía de un estado de hecho, el de un poder « masculino heterosexual, falocéntrico y patriarcal ».

 

Este poder fue ilustrado por la opresión de un género y fue estudiado según el método genealógico de Foucault y de Bourdieu : no es la imposición simplista de una policía de los sexos, sino el ejercicio de una « violencia simbólica interiorizada » – es decir, ¿no es una forma de decir que es inconsciente ?. Si esta opresión simbólica « interiorizada » se ha vuelto inconsciente, ¿ no carece de una definición psicoanalítica ?

 

Los procesos de esta causalidad psíquica merecen, entonces, ser aclarados – y ello mientras que la sexualidad ya no sea más un pretexto para la opresión, sino un motor de la libertad. ¿ Es suficiente decir que el género está determinado por la cultura ? No, porque la cultura no siempre ha estado allí, y sería mejor aclarar su genealogía a la luz de la causalidad psíquica, utilizando el método de Freud – o mejor, purgado de su escoria de la época.

 

El poder masculino no es un hecho puro « natural », cuyas consecuencias psicológicas habrían sido autorreguladas a través de la cultura. Una sola frase corta lo saca a la luz : sólo la causalidad psíquica es « contra-determinada ». La causalidad de las determinaciones culturales nunca se mueve sola. El peso de las determinaciones familiares no varía mucho durante los pocos años en que afectan a un niño. Solo la subjetividad contra-determina estas planchas de plomo. Un sujeto se afirma siempre de forma denegativa, en relación con su familia y a su Cultura, o incluso respecto a su anatomía. A menos de abogar por una inocencia siempre aliviadora, la historia ha progresado y progresará aún gracias a esta capacidad de revuelta subjetiva.

 

Un disparo de faro en diagonal da una visión simplificada de la cuestión : establecer la genealogía del poder reenvía a examinar lo que impulsa a los hombres a tomarlo. Significa inmediatamente, que se pelean por un poder que, justamente, no tienen. Están privados de él, y mientras luchan por su conquista, ellos se sitúan del lado femenino. Esta diagonal inicial da el motivo de una genealogía, o más bien, un motor constante y actual de una « protesta viril » de cada momento.

 

El « poder » no es un estado : él resulta de una lucha por tomarlo. Ningún hombre nace con él, y un Rey, él mismo, queda tributario de los golpes del destino. Querer « tomar el poder » huye de una feminización amenazante y forma parte de un plan de identificación con el padre que es el agente. Estas pocas líneas de introducción ponen de relieve dos palabras : la de « padre » y la de « hombre ». Este codiciado poder es, por tanto, « patriarcal y masculino ». Su programa será la dominación de un femenino en el que se incluyen los hombres que no tienen más o mayor poder. En cuanto al calificativo de « falocéntrico », ¿ no es supernumerario ? Porque no existe más la esencia del « hombre » que tendría el falo, que de « mujer » que sería privada de él. Si el falo es el pene en erección, un hombre no lo tiene sino sólo si desea una mujer, de la cual también será el propietario. Apenas presentable sin erección, el pene en reposo no podría pretender al título fálico.

 

¿ Cómo se ha instalado este poder heterosexual patriarcal, y esto tanto mejor que se ha establecido en lo inconsciente ? Entre las numerosas pistas que ella abre, Judith Butler[1] supone que una vez que se ha puesto en práctica de la placa de plomo de un poder tal, la elección del género ha sido impuesta según un proceso « imitativo ». Una presión simbólica – cuyo motor se ha dejado de lado – obligaría a la imitación de un género.

 

Como ella lo escribe, no haríamos más que « travestirnos »… y todos estaríamos atrapados en una mascarada « masculina » así como « femenina », y ello con tanta facilidad que no existiría un original en un mundo de copias. La subordinación de un género al otro estaría entonces fundada en la imitación, acompañada y reforzada por el goce de esta obediencia, o para decirlo en las palabras de Judith Butler, imponiendo a cada sujeto una « actuación » que se « naturalizaría » no antes de efectuarse. Un sujeto se desempeñaría como hombre o como mujer, y se imaginaría luego que es « naturalmente », mientras que se trata de una imitación.

 

El argumento principal de esta demostración es poco discutible ; da cuenta de una realidad social masiva : la « elección » del género no depende de la anatomía. La noción de « performance » supone, en efecto, tal elección… ¡ pero todavía es necesario aclarar eso que la determina ! Porque, si hay una elección, ¡ ella depende de una elección subjetiva ! Su gesto trasciende lo cultural. Una « performance » implica un libre albedrío que procede de otras determinaciones o contra-determinaciones que la simple imitación.

 

Mirando los resultados del proceso de sexualización, el « semblante », o la mascarada de los géneros, tienen una fuerte realidad cultural. Pero su elección permanece incomprensible sin una subjetividad previa, contra-determinada por una potencia psíquica inicial. Así, la genealogía de este poder « masculino » que se ha impuesto « inconscientemente ».

 

Si existe una actuación obvia, es la de los hombres, de su carrera jadeante, sin tregua ni respiro por el poder – y esto en una lucha descarnada entre ellos. Pero, sobre todo, ¡ en una lucha contra la cultura que los precede ! Lejos de determinarlos como marionetas, ella es el objetivo excitante de sus performances. Este es el montaje y la batalla campal, la jauría. Los perros corriendo muerden a la izquierda, y a la derecha. Los atletas, los estrategas, los rebeldes golpean todo lo que se mueve con alegría.

 

Eso demuele, eso deconstruye, en mejor, en peor, pero en todo caso, siempre más lejos. La « cultura » no es un majestuoso edificio de pensamientos y costumbres, sino más bien ese movimiento, esa especie de jadeo, de guerra alegre, de socavar razones y creencias, la construcción de andamios razonables o sin sentido, prorrogaciones de un conflicto perpetuo donde las músicas, la literatura, las artes, siguen el ritmo. La orquesta corre detrás. Las actividades que pasan por « culturales » son sólo sus consecuencias y efectos pensativos, artísticos, ociosos, destinados a las distracciones del fin de semana, laicas o religiosas. Nadie niega el poder de este edificio cultural, ni que da forma a los que crecen y se alimentan allí. Pero es preciso un fondo pasivo, que los sueños de cada niño superan desde que realiza la menor performance.

 

A pesar de su prodigalidad y de su opresión visible, esta cultura permanece en el segundo nivel, materia prima de las determinaciones familiares y psíquicas. En las culturas más brutales, como las que todavía prevalecen en las tribus del desierto australiano, o en un pueblo en el fondo de la Prusia luterana, un hombre siempre puede arriesgar su vida si ama a una mujer proscrita por su Tótem o su Pastor. El espacio cultural no es más que un enorme amplificador, y luego una base de repetición contra la cual las representaciones desempeñan su papel. En un solo viaje, Cristóbal Colón alteró las creencias de su tiempo. Gracias a su telescopio astronómico, el ferviente Galileo confirmación de Galileo confirmó los tímidos cálculos de Copérnico, haciendo en unas pocas temporadas, tabla rasa del venerable universo de Ptolomeo[2].

 

Voy a recordar en pocas palabras el mundo psíquico de atrás, que propulsa la carrera al poder. Cualquier sujeto – niño o niña – nace primero transgénero, y tiene el falo sólo masturbándose, al mismo tiempo que pone su deseo en la fantasía. Este onanismo es a la vez culpable, ya que busca huir de la influencia materna. Es un medio de separarse de la madre, haciéndose gozar más bien que de ser gozado por ella. Este placer es sellado inmediatamente por la culpa de dejarla. A la sombra de esta culpa, nace un fuerte deseo de castigo, destinado a guardar su amor. El niño inventa entonces, a una tercera persona, un lobo, un ogro :… un padre castigador, cuyos golpes lo insertan en ese masoquismo que la sexualidad humana lleva como sello.

 

Es un masoquismo satisfactorio, ya que estos golpes acompañan a la masturbación[3]. La elección del género psíquico (independientemente de la anatomía) se decide en función de la posición rebelde o consentida que cada sujeto adopta hacia el padre. Aquellos que aceptan hasta un cierto punto esta violenta seducción paterna, eligen el género « femenino ». Los que rechazan esta seducción y entran en guerra optan por el género « masculino ». Pero entonces, este rechazo de los muchachos les priva al mismo tiempo del falo, y entran en guerra para tenerlo. Esta es la genealogía de la lucha por el poder, que es, en efecto, demasiado masculina. El erotismo de la guerra por el falo comienza en el fondo de la invención de un padre primitivo, armado con la fantasía de ser castigado, a la hora culpable de la masturbación. La bisexualidad psíquica reparte a continuación en el espacio, el Ser del Falo que ya no pertenece a nadie, sino que a quien lucha por tenerlo. Es una lucha « política » extraña, ya que el falo no aparece (en su forma eréctil) sino que durante la lucha misma. El surge en una puesta en tensión entre dos polos : o bien querer darlo – del lado masculino. O bien querer tomarlo – del lado femenino. Es por ejemplo, con frecuencia, que cuando dos amantes se pelean, la excitación aparece. Sus géneros psíquicos varían en función de su masoquismo, de su culpa y de sus quejas recíprocas, es decir, su relación con el mismo padre mítico, que continúa decidiendo su género. ¡ Un hombre no siempre es un hombre, ni una mujer una mujer ! En estas circunstancias agitadas, ¿ cuál es el salvavidas más práctico para un hombre, si no que identificarse con el padre ? Un rol paternal lo tranquiliza a menudo. Así, supera su ansiedad frente a la feminidad, y se libera de su opresión como hijo.

 

¿ Cómo interpretar al padre, si no imitando[4] uno de sus rasgos, « simbólico » ? Pero hay que ver la dinámica de esta imitación : su objetivo es tanto asesino (tomar el lugar de alguien imitándolo) como destinado a preservar eso que es imitado. El primer movimiento de este simbólico es revolucionario antes de encontrarse con el límite de su deuda. Lo « simbólico » no es un aparato estático : es el resultado de un gesto guerrero.

 

Es una conquista sobre el pasado, una ola que viene a refutar lo establecido por las generaciones anteriores. Vive y muere en todas las épocas. La invención religiosa universal de un « padre eterno » fue la consecuencia de un acto guerrero, de una iconoclastia parricida. Pero se transformó luego, en un opresor, y se convirtió en la justificación de aquellos que se adhieren a la dirección de los demás.

 

Una primera conquista positiva del poder masculino se transformó luego en opresión, comenzando por la que ejercía el Soberano. Debajo de él, y de acuerdo con una cascada jerárquica, el hijo ordinario reclamará mantener su Aura paternal del Soberano que la legitima. ¡ Incluso afirma que es La Ley o lo « simbólico » ! Soberano de la ciudad, actúa la mascarada de un padre único que justifica las pretensiones viriles de los hombres y su dominación de lo femenino. La masa se jerarquiza en cascada gracias a este rechazo de la feminidad, que cimenta el conjunto : la mujer ha sido y sigue siendo todavía, una inferior jerárquica en cada nivel y hasta la base de la escala social.

 

Esta mascarada masculina piramidal se ha instalado en su régimen de crucero patriarcal, que le ha dado un aspecto franco y natural, fundado en la prohibición hecha a las mujeres de hacer política (en Francia hasta 1945).

 

La misma demostración puede hacerse subiendo esta cascada jerárquica : cada hombre busca contrarrestar su angustia, y a purgar su culpabilidad parricida según un movimiento inicial autónomo, relativo a su solo deseo. Cada hijo ya no puede más ser feminizado y quiere llegar a ser un padre también : el parricida entonces el suyo teniendo un hijo. Y es en nombre del amor de este padre que se inmortaliza entonces – en nombre de Dios o de lo « Simbólico » – que pretenderá ejercer su poder : una escalada se inicia a partir de un conflicto psíquico privado y se proyecta en el espacio público, él mismo legitimado en el último piso por un padre de otra tumba.

 

¿ Dónde comienza la lucha por el poder ? En el espacio privado. Un hombre busca disipar su ansiedad disfrazándose de padre. El legitima este golpe de fuerza en nombre de lo « simbólico », de la « ley », del Soberano que él también se toma por un padre y que, además, domina y feminiza a quien lo reclama. Este soberano, tan tiránico como él sea, e incluso si él se impone por la fuerza bruta, siempre reivindica un ideal, religioso o laico : él actúa en el nombre de un padre eterno. Esta cascada de padres que se apoyan mutuamente, del vivo al muerto, define el poder masculino patriarcal.

 

Esta jerarquía, que se legitima remontando hasta los cielos, ¡ supera por alto a la mascarada femenina descrita por Joan Riviere[5] !… Esta mascarada masculina, que consiste en jugar al padre, da su marco al patriarcado, a condición de poner lo femenino en minoría[6].

 

———————————————————————–

[1]              Cf. J. BUTLER, Trouble dans le genre, Paris, Editions La Découverte, 2006.

[2]              Si la cultura determina la subjetividad, sus performances podrían contentarse con rectificar el lenguaje, como si fuera la fuente de la opresión, o esperar que los acontecimientos Drag Queen van a subvertir las relaciones de género de la sociedad.

[3]              Numerosos adultos sólo se excitan cuando son al menos moralmente golpeados, o injuriados, o sólo maltratados (entonces, hay mucha gente).

[4]              Este tipo de imitación es sólo un agujero por debajo de la imitación de Butler (él permanece inconsciente), pero se destaca porque tiene un propósito asesino.

[5]              Cf. J. RIVIERE, Féminité mascarade : études psychanalytiques, Paris, Edition du Seuil, 1994.

[6]              Traducción : Maria Jesus TOBAR.


  • -

La mujer contra la madre* – Gabriel LOMBARDI

DOSSIER

ARTICLES EN LANGUE ESPAGNOLE

*Secuelas lógicas en Lacan del texto de antropología psicoanalítica de Markos Zafiropoulos

 

« Il y a une corrélation entre l’âge, appelons-le capitaliste, et l’extension de ce discours analytique. Et le progrès qui en résulte est certainement d’un autre ordre que celui de la connaissance : il est de celui de ce que j’appellerais la rigueur logique ».

Lacan, « La psychanalyse dans sa référence au rapport sexuel », 1973.

 


  1. Retornos


La lectura del libro La cuestion femenina de Freud à Lacan o La mujer contra la madre de Markos Zafiropoulos[1] ha impulsado una investigación que hace un tiempo llevo adelante sobre el mismo tema que él trata : la pregunta por lo femenino en la obra de Jacques Lacan y en la clínica psicoanalítica actual, casi medio siglo después de su partida.

 

He seguido las preguntas, las aporía e hipótesis que Markos Zafiropoulos encontró en el pasaje de Freud a Lacan y en el movimiento de retorno de éste hacia el primero. A pesar de las diferencias en el método empleado por Markos Zafiropoulos en el marco de su lectura – la antropología psicoanalítica -, sus resultados son convergentes con los que encontré, enmarcados estos a su vez en la lógica sobre la que Lacan se apoya en su recorrido teórico y práctico, en los años que siguen a los dos períodos considerados por Markos Zafiropoulos.

 


 

En su « retorno a Freud », Lacan emplea efectivamente los anteojos de Claude Lévi-Strauss para leer la obra teórica y los casos clínicos de Freud, particularmente en dos puntos capitales, inspirados por el gran antropólogo : el del significante de excepción encarnado en el Nombre-del-Padre, y el de la mujer en tanto que divergente de la madre, incluso contra ella. La luz con que Markos Zafiropoulos ilumina estos dos temas vuelve su trabajo convincente, y muy precisamente referenciado con relación a los textos de los dos autores fundamentales del psicoanálisis.

 

La lectura de La mujer contra la madre me permitió discernir otro retorno a Freud alrededor de esos temas, a partir de una lectura, esta vez, con los anteojos de Kurt Gödel. Me refiero al lógico que logró manejar « el decir de Cantor », y dar su bendición a la máquina formal de Turing, la que posibilitará en pocas décadas un nuevo soporte para la existencia humana. Esa máquina es la matriz del lenguaje de programación y todas las redes – sociales o no – que derivan de él.

 

En efecto, con su relectura « lógica » de Tótem y tabú, Lacan intenta pasar del mito y de la ambigüedad religiosa del padre señalada por Markos Zafiropoulos en los intercambios simbólicos, al padre real en tanto que operador estructural. Ese padre real, dice Lacan en 1970 en notable coincidencia con lo que decía en su época de máxima influencia de Lévi-Straus, « (…) está estrictamente excluido definirlo de un modo asegurado, si no es como agente de la castración »[2].

 

Por supuesto que ahora ubica al padre de otro modo, en la posición insostenible de aquel que, a las mujeres, las tendría « todas », lo cual es imposible. El padre es una ex-sistencia que viene al lugar del mito. « El padre de lo real es absolutamente fundamental en el análisis. El modo de existencia del padre es real. Es el único caso en que lo real es más fuerte que la verdad. Digamos que lo real, también él, puede ser mítico »[3], dirá aún más tarde, en 1975, en la Columbia University. La tozudez de Freud con su Totem y su Moisés retorna ahora en el último Lacan. ¿ A qué necesidad, no biológica sino lógica, responde esta firmeza ?

 

Entre esas dos referencias, Lacan lee entre otras cosas los Analíticos de Aristóteles orientado por Jan Lukasiewicz y Jacques Brunschwig. Esta lectura le permite conectar los dos temas estudiados por Markos Zafiropoulos de un modo renovado y coherente con las intuiciones e hipótesis previas de este último autor : el padre y la madre como términos claves en el análisis del deseo y de los goces. De manera que una extraña oposición deviene posible, que desarrollaremos en los puntos 2 y 3 que siguen.

 


  1. Por un lado, padre – madre – falo – castración


En su texto L’étourdit, el falo φ, significante del goce fuera del cuerpo, prototipo universal del semblante, deviene una función precisa : la función de extracción del goce del cuerpo para el parlêtre varón (« mâle » en francés, se le podría llamar mâlêtre por su relación con el goce).

 

Para varón entonces no hay más que castración Vx φx, salvo que se sitúe en la posición de excepción Ǝx ¬φx (caso del psicótico Schreber, para quien el goce vuelve del semblante al cuerpo), o bien que delegue en el padre esta función de ex-sistencia gozante, fuera del semblante fálico[4].

 

De este lado, « paratodohombre » [pourtouthomme], se plantean entonces dos dimensiones del dicho [dit-mensions], la del discurso en que él se « paratoda » [pourtoute], y los lugares en que se corta [se thomme][5]. Así, este hombre se corta (cet homme se thomme, juego de palabras que incluye el término griego τέμνω, « cortar »), y se corta diversamente : o bien en los discursos asegurados en lo imposible, que lo desmiembran entre semblante/verdad/trabajo/plus-de-gozar, o bien se corta en la confrontación cuerpo a cuerpo con el sexo Otro, fuera de discurso, en el pasaje al acto sexual, en las condiciones que el análisis demuestra, de no-relación sexual.

 

Se puede ver hasta aquí entre este homenaje [cet hommage] al padre y este corte [ce thomage], el equívoco que permite a Lacan leer a Freud del lado varón, con instrumentos lógicos renovados, para situar de un modo clásico, tanto la posición de la mujer en tanto objeto del deseo y de intercambio en los discursos que hacen lazo social, como la madre que sostiene su deseo perversamente [père-versement] orientado hacia su hijo-fetiche, siendo la maternidad la única fijeza perversa que Lacan reconoce positivamente en las mujeres.

 


  1. Del Otro lado, mujer


Bien por el contrario, y « contra la madre » entonces, para pasar de esta primera configuración que es la de la dialéctica padre-madre-castración-falo a la segunda configuración, la femenina, no alcanza con la lógica de predicados de primer orden inaugurada en los Primeros Analíticos, y cuya consistencia fue demostrada por Gödel en su tesis de doctorado de 1929[6].

 

Por razones de formato en la publicación, debemos saltar aquí el paso intermedio del aislamiento del objeto a y del « yo amo en ti algo más que a ti », que permanece garantizando y constituyendo el « en sí de una consistencia lógica ». Para llegar al « segundo retorno a Freud » del que hablo, Lacan avanza en otro programa de investigación lógica, y en dos direcciones que Aristóteles no solamente no desarrolló, sino que abandonó o prohibió con todo el peso de su autoridad, respetada hasta Georg Cantor, o sea por más de dos milenios.

 

La primera dirección consiste en oponer, a la universal fálica, una predicación que incluye el cuantificador universal negado, ¬Vx φx, es decir un particular mínimo en el sentido discernido por Brunschwig, es decir que puede aproximarse ad libitum al universal, sin alcanzarlo jamás. No toda x es φx. Se puede traducirlo diciendo « no todo significante, en tanto que substancia gozante, está afuera del cuerpo ». Es un primer abordaje aún precario de Lacan en su intención de aproximarse al goce femenino en tanto que, al no ser fálico, vuelve de otro modo al cuerpo : como heteridad radical respecto del Uno y de las resonancias fálicas que derivan de él. El cuerpo es el Otro, había dicho algunos años antes, y la castración quiere decir que la libido, fálica, ha sido extraída del cuerpo[7].

 

La segunda línea, más fecunda, es la que hace que haya una correlación entre la extensión del psicoanálisis y la era del capitalismo[8],y que se hace aún más precisa con el capitalismo actual, numérico o informático. Es en esta otra vertiente que Lacan lee « el decir de Freud » (expresión que incluye en L’étourdit varias veces) y sus efectos con los mismos anteojos que « el decir de Cantor » (que figura tres veces en L’étourdit) ; esos mismos instrumentos le permiten ceñir el goce notodo más concisamente. Son los anteojos de Kurt Gödel, el fundador de la lógica más rigurosa y eficaz de la historia de la ciencia, que inventó al estudiar la extensión y las limitaciones de toda formalización lógica posible de la aritmética (disciplina que trata esas razones o efectos reales del lenguaje que llamamos números, y que escapan a la lógica consistente de los predicados de primer orden).

 

Recordemos que Cantor fue el primer matemático en desarrollar, en la segunda mitad de siglo XIX, una teoría de los números libre de aquella limitación impuesta por Aristóteles a la ciencia : no se debe trabajar con conjuntos de nombres infinitos actuales como sería, por ejemplo, « el conjunto de todos los números enteros positivos ». Una vez abierta por Cantor la posibilidad de admitir conjuntos infinitamente extensos, otra aritmética se impone, y otra lógica es posible, y ambas se conjugan en la teoría axiomática de los conjuntos de Zermelo-Fraenkel, que es todavía la forma standard, y por lo tanto la más frecuente, de presentar los fundamentos de las matemáticas. En ese marco se puede mostrar fácilmente que :

 

– Cada conjunto es menor o igual al conjunto de sus subconjuntos [Potenzmenge], de lo cual surge como corolario inmediato que no hay « todo », porque cada « todo » es menor que el conjunto de sus partes. Las consecuencias en cuanto a la concepción del « universal » fálico son evidentes : por fuera del universo fálico o cualquier otro, ex–sisten aún [Encore] otras cosas.

 

– El más simple de los axiomas de infinitud de la teoría de los conjuntos afirma la existencia de números inaccesibles. Que un número n es inaccesible quiere decir que no se puede llegar a él por adición o por multiplicación de un número más pequeño de números más pequeños que n. Es muy importante para nosotros lo que Gödel explica en 1947 : que hay uno y solamente un número entero positivo que es fuertemente inaccesible, el número 2. No se puede llegar a él por multiplicación ni por adición de un número más pequeño de números más pequeños[9]. Si escribimos 1+1=2 ya hemos puesto de contrabando 2 unos para arribar a 2.

 

Lacan sabrá extraer las consecuencias de esta particularidad extrema del 2, para explicar las bases lógicas actualizadas sobre las cuales el parlêtre ha llegado a esta etapa de la civilización, en que ha sido demostrada la no-existencia de una relación sexual que pueda ser inscripta entre un cuerpo 1 y un cuerpo 2.

 

Será siempre entonces con más de dos elementos que podrá suplirse esa no-relación, y Lacan muestra, con una pregunta al mismo tiempo precisa y equívoca, de qué modo el francés sabe reconocer la dificultad de explicar qué es el 2 [deux] : « ¿ es de ellos [d’eux] que se trata ? » O sea que, « naturalmente » se reemplaza un número inaccesible, con propiedades propias de lo transfinito, con una multiplicidad aristotélica siempre en « potencia », pero no en acto. Por supuesto, todo tipo de suplencias de ficción puede venir a suplir al 2 inaccesible.

 

A nivel del sexo, se conoce la multiplicidad de consoladores, de cuerpos terceros y cuartetos swingers, de sumas disciplinarias, de sustracciones histéricas, de partes tomadas sádicamente del cuerpo del Otro (con « del » en genitivo objetivo) y entonces la división perversa del partenaire, entre tantas otras técnicas que ayudan al varón a aproximarse de modo « heterosexual », tímidamente, al 2 del sexo. O de remplazar de modo « homosexual », contradictoriamente, el 2 del sexo Héteros, radicalmente Otro. En nuestros días, que ya no son los de Kierkegaard, no se percibe el gayo oxímoron que implica el término « homosexual ». « Gay » procede de « gai », en efecto.

 


  1. Introducción de las bases lógicas del sexo


Con la teoría de los conjuntos, los equívocos del lenguaje invaden y alteran rápidamente lo real del número. Ese movimiento vuelve a la aritmética al mismo tiempo increíblemente más extensa y prolífica. Más fecunda en teoremas, en paradojas también. « La teoría de los conjuntos no es estéril, porque ella engendra la antinomia », bromeaba Poincaré en una época en la que todavía podía desconocerse su tremenda eficacia.

 

Son bien conocidos los enunciados paradojales encontrados por Cantor, Russell y otro lógico-matemáticos, que muestran una proliferación imposible de detener con el recurso del amo antiguo, la prohibición. El ejemplo más conocido es el del conjunto de todos los conjuntos que no se contienen a sí mismos ; ese conjunto, ¿ se contiene a sí mismo ? Se conoce, porque lo dejó escrito, el dolor de Frege por esa simple pregunta, la decepción que lo llevó a abandonar por completo su trabajo de formalización de la aritmética.

 

En esas condiciones adversas de proliferación de antinomias, alguna formalización lógica de la teoría de los conjuntos se imponía a comienzos del siglo XX. Había que evitar que, hablando de sí mismo, el lenguaje matemático pueda negarse a sí mismo, contradecirse en acto, y así importar los equívocos de lalengua y de la agramática en la lógica. El enunciado « yo no digo la verdad », ¿ puede ser falso ?, ¿ puede ser verdadero ?, ¿ ambas cosas a la vez ? ¿ Y entonces cuál sería el valor de verdad de este último enunciado ?

 

Whitehead et Russell intentaron evitar tales contradicciones en sus Principia Mathematica, prohibiendo laboriosamente que un enunciado pueda referirse sí mismo, e incluso prohibiendo que todo lenguaje pueda hacerlo. En ese marco, sería necesario hablar siempre de un lenguaje desde otro lenguaje, llamado « metalenguaje », que no ha de confundirse con él. Pero esa solución quitaba al decir de Cantor la libertad, que había importado del lenguaje ordinario, de constituir nuevos números para extender y desplegar el lenguaje matemático hasta los números actual e infinitamente grandes, los « transfinitos ». La solución de Whitehead – Russell no fue tal, sino un retorno sin futuro al discurso del amo antiguo y a las prohibiciones por las cuales pudo mantenerse desde la Antigüedad hasta el siglo XX.

 

Lo que logró Kurt Gödel en 1931, fue mostrar que no es necesario prohibir, ya que en un sistema formalizado de teoría de números se puede demostrar la existencia de algunos imposibles. Por ejemplo, si un sistema es completo es entonces inconsistente, es decir que demuestra verdades en exceso ; en él se puede demostrar la afirmación y la negación del mismo teorema, y en consecuencia de cualquier teorema. Y si por el contrario el sistema es consistente, es porque hay teoremas de la teoría elemental de números que permanecerán afuera del sistema, sin demostración por más verdaderos que parezcan ; indecidibles por lo tanto dentro de ese sistema lógico-formal. Se debía entonces comenzar a separar radicalmente de la verdad el orden de lo demostrable o derivable desde de los axiomas inicialmente aceptados[10].

 

A partir del marco de imposibles indicado por Gödel, Alan Mathison Turing, liberado ya del problema de la verdad y de la semántica de los teoremas, encontró en 1936 un sistema para computar todo lo que es efectivamente computable, demostrable o derivable; ese sistema es la matriz lógica del software, los programas a partir de los cuales ya en los años 40 se comienza a fabricar las primeras computadoras. Muy rápidamente, en medio siglo, la « máquina de Turing » transformó las comunicaciones, robotizó la fabricación de diversos aparatos, habilitó el desarrollo de internet, los motores de búsqueda, los smartphones, y también la globalización de las civilizaciones del parlêtre. Robertson señala precisamente allí el comienzo de una cuarta etapa en la historia de las civilizaciones, situando las anteriores a partir del lenguaje, la escritura y la imprenta.

 

Una máquina válida para cualquier hardware es la idea de Turing que en 1936 publica luego de la meticulosa revisión de Gödel – que encontró dos pequeños errores en el manuscrito que fueron corregidos antes de que el texto fuera enviado a los Proceedings of the London Mathematical Society[11].

 

Sin embargo, pasada la guerra en la que tuvo un desempeño notorio, poco antes de 1950, Turing señala que esta máquina, que es al menos en teoría enteramente programable, es decir capaz de obedecer lo que ha sido comandado antes que ella lo ejecute, no es inteligente. Esta máquina no tiene iniciativa, no desea. Ella no puede tampoco detener voluntariamente el proceso programado que comenzó a ejecutar y todavía no terminó.

En ese momento, Turing se pregunta con qué sería necesario dotar a la máquina para que ella pueda no solamente obedecer, sino también tener iniciativa, que pueda ser inteligente, e interpretar el deseo del partenaire. ¿ Sería necesario que ella desee cosquillear la pierna de una « lady computer machine » ? La idea, esbozada en 1948 ante autoridades científicas en un contexto político – militar, no fue tan bien recibida como sus contribuciones anteriores, las que aportaban técnicas de automatización de todo tipo de maquinaria, de informatización, de descifrado y de comunicación codificada.

 

La aproximación turingiana de la máquina « inteligente » fue presentada formalmente en un artículo publicado en 1950, Computing machinery and intelligence, donde escribe un esbozo de la así llamada « inteligencia artificial » que inunda el mundo actual, y que reemplaza incluso al CEO de algunas de las empresas más modernas, cuestionando el efecto burocrático y obsolescente de las jerarquías.

 

El artículo de 1950, extrañamente juguetón, alejado del rigor gödeliano de su artículo de 1936, comienza por la pregunta : ¿ pueden las máquinas pensar?[12] Como es una pregunta muy difícil, dice el autor, propone remplazarla por otra, que puede expresarse en palabras « relativamente inequívocas » [relatively unanbiguous words]. El problema se plantea entonces en términos de un juego de imitación en el cual intervienen tres personas : un varón, una mujer y un tercer humano que plantea preguntas, pudiendo recibir sólo por escrito las respuestas de los dos primeros. Turing afirma que el varón puede ser considerado « inteligente » si puede mentir y convencer a la tercera persona de que él es la verdadera mujer. Bastaría con poner la máquina en lugar del hombre para testear su inteligencia. ¿ Puede la máquina convencer al tercero – que hace de juez – de que ella es la verdadera mujer ?

 

En suma, una máquina es inteligente si puede engañar al partenaire, si puede hacerse pasar por una verdadera mujer. Para llegar a eso, debería en algún momento no responder obedeciendo, más bien su programa debería dejarle la libertad de tomar decisiones. Por ejemplo, permitiéndole dar una respuesta aleatoria, como un capricho que viene al lugar del deseo. « Sometime such a machine is described as having free will », escribe Turing lúdicamente en tercera persona, la no-persona de la que hablan Heidegger y Benveniste.

 

Esta segunda máquina de Turing será también la causa de la proliferación de textos de ciencia ficción como aquellos, precursores, que escribe Phillip K. Dick a partir de 1955, que incluyen la multiplicación de « replicantes » rebeldes en el estilo de Blade Runner, la película de Scott basada en una novela suya. Es también por esa vena que Mark Zuckerberg explora, desde un punto de vista exterior, la estructura de los lazos sociales, para replicarlos en los dispositivos de su bien conocida máquina, que permite las mentiras al partenaire a nivel de las palabras, de la imagen, de las posiciones en la vida, en el tiempo y en el sexo, e incluso en los sufragios presidenciales de los Estados Unidos. Es lo que llamamos « redes sociales », que no son precisamente discursos constituyentes de lazos sociales en el sentido lacaniano, sino efectos de la asociación del capitalismo con la lógica turingiana ; estos acarrean efectos nuevos, « ciertamente inciertos », en el orden de los discursos y de los lazos sociales.

 

En este preciso momento se desarrolla exponencialmente el movimiento #MeToo y su caza de brujas quiasmática, donde los inquisidores son mujeres y las brujas son una serie de pequeños perversos que han osado exigir una retribución, un servicio para promover a una mujer al estatuto de actriz de Hollywood, de atleta olímpica o de ama de casa. Lo que resultaba naturalizado desde la antigüedad, con la ayuda del carácter « acomodaticio » de las mujeres[13], fue subvertido por esos dos nuevos ingenios que permiten poner en escena real time lo que Eurípides (Las bacantes) y Aristófanes (La asamblea de las mujeres) habían imaginado hace más de 2.000 años. Ésas fueron ficciones sin éxito, seguramente debido a la firmeza del discurso del amo antiguo que, asociado a la homosexualidad griega, luego árabe, eucarística, católica (« para todos », literalmente), ha sabido mantener a las mujeres aisladas. Aisladas en las formas señaladas por NYT y los otros medios políticamente correctos de nuestros días, que son turingianos, y por las feministas actuales, que no sólo tratan, sino que logran hacer oír el clamor de las mujeres, que antes se podía amordazar en el hogar o silenciar en la hoguera.

 

 


  1. Compacidad, continuidad, contigüidad


Que ese clamor de las mujeres encuentre hoy la posibilidad de hacer escuchar voces desde siempre acalladas, es sin duda uno de los éxitos actuales de la civilización del parlêtre en que, como compensación a la falta de relación sexual, cuenta con el « decir de Cantor » y sus efectos, y con el « decir de Freud » y los suyos, por los cuales el psicoanálisis no sólo sobrevive, sino que se extiende con el capitalismo numérico.

 

Después de haber encontrado la lupa de Gödel para leer a Freud y prever la incidencia de esta nueva lógica – que recién comenzaba a desplegar su influencia planetaria – Lacan puede dictar en 1972 su seminario Encore en el que dice, al comienzo de una de sus lecciones : “Yo pienso en ustedes ; eso no quiere decir que yo los piense”; para subrayar el carácter indirecto de su llamado, particularmente cuando se refiere y también dirige a mujeres, evitando así situar al partenaire como objeto directo.

 

En ese seminario, Lacan sitúa de un lado de la sexuación el goce marcado por el agujero fálico del goce. Luego plantea la pregunta : « Del Otro lado, ¿ puede alcanzarse algo que nos diga de qué modo, lo que hasta aquí no es sino falla, hiancia [béance] en el goce, podría realizarse ? ”[14] Para intentar una respuesta, apela de inmediato al espacio del goce como algo que debe abrirse e interrogarse con la topología, que en su texto L’étourdit había propuesto equiparar a la estructura.

 

Puede entonces valerse de la noción de compacidad en matemáticas. « Nada más compacto que una falla »[15], dice, refiriendo así la cuestión a lo que Cantor en primer lugar había sabido entrever con su « conjunto triádico ». Este conjunto fue al mismo tiempo el primer ejemplo de fractal conocido y bien definido, un siglo ante que ese término fuera propuesto por Mandelbrot[16]. El conjunto triádico de Cantor es un conjunto de medida nula en el sentido de Lebesgue, que se produce por ablación del tercio central de un intervalo entre dos números « naturales » tales como el 0 y el 1, y luego por extracción iterativa del tercio central de cada parte restante. Si bien su medida es nula, tiene la cardinalidad del continuo tal como un número transfinito inaccesible. Se lo llama también « polvo de Cantor ». En esa falla compacta, de medida nula y de cardinalidad inaccesible, es el lugar donde Lacan aloja topológicamente el Otro del sexo. Su inaccesibilidad permite dejar de lado que se trate « de ellos », la multiplicidad serial con que la filosofía del tiempo del capitalismo numérico responde a la cuestión de lo femenino mediante la pluralización de los géneros, degradando lo que es de lo héteros a lo plural. No es del ellos [d’eux] fálicos que aquí se trata, no es el père-verso, hombre o madre, del que aquí habla, es de la falla compacta e inaccesible que se encarna en una mujer en tanto tal.

 

Esa indicación topológica viene a coincidir con la idea de la sexualidad femenina que Lacan vislumbraba ya en 1960, cuando destaca la heterosexualidad radical de la joven homosexual de Freud : « es sobre la feminidad donde reside para ella el interés supremo »[17], y en la misma página :

Peut-être se découvre-t-il par là l’accès qui mène de la sexualité  féminine au désir même. Bien loin que réponde en effet à ce désir la passivité de l’acte, la sexualité féminine apparaît comme l’effort d’une jouissance enveloppée dans sa propre contiguïté (dont peut être toute circoncision indique-t-elle la rupture symbolique) pour se  réaliser à l’envie du désir que la castration libère chez le mâle en lui donnant son signifiant dans le phallus[18].

 

Esta aproximación de lo femenino por la vecindad compacta de una falla, radicalmente inaccesible a la medida natural, extranjera a la lógica del corte, es el abordaje original que Lacan propone desde entonces, y por el cual el psicoanálisis de una mujer podría resultar análisis a secas, sin ficción [psiqué] ni mascaradas.

 


  1. El retorno sui generis de ellos (d’eux)


El hecho de que la información desenmascare a los clásicos detentores del secreto, aquellos que, filósofos o no, han estado siempre al servicio del amo antiguo, contribuye a esta tardía « liberación de las mujeres », bien posterior a otros movimientos frustrados en tal sentido. Ahora bien, no debemos desconocer que el factor más decisivo del éxito de actual movimiento de liberación, como aquel anterior de los esclavos y siervos de la gleba, ha sido la introducción de lo que puede reemplazar a quien se libera. En la primera revolución industrial, las máquinas de tejer y otros ingenios producidos por la matematización de la física permitieron la libertad de los siervos. Libertad negativa más bien, como lo sugiere ya Marx y subraya Lacan, libertad de reventar de hambre en muchos casos, libertad de devenir etimológicamente proletario en dispositivos cada vez más alienados y menos sociales. « Tiempos modernos » de Chaplin muestra muy bien las características de tal liberación.

 

En la revolución tecnológica actual, si la mujer deviene libre, es a partir de esta máquina numérica que nos ofrece la posibilidad de imitarla, de remplazarla, de modelizarla lógicamente y de hacer realidad (« virtual », también en sentido etimológico) el acceso a su goce notodo, el que encontraría su sede en la inaccesibilidad del 2 o del conjunto triádico de Cantor. Más allá de todos los progresos culturales e ideológicos, ella deviene libre como resultado del poder ser imitada por todo el software o hardware « que se pueda comprar » – expresión cara a Turing, quien se complacía en jugar con elementos transfinitos como si fueran algo que se puede conseguir en el mercado.

 

Desde luego, el truco de Cantor-Gödel-Turing ha sido rápidamente empleado por la infinidad numerable de varones castrados que aspiran al goce del Sexo Otro, que envidian el goce del cuerpo en genitivo subjetivo. Es que ese goce, el del genitivo subjetivo, es inaccesible desde el goce fálico, fuera del cuerpo, que ha de nutrirse de todas las fantasías y los fantasmas « psíquicos » que la gramática propone por confusión con el genitivo objetivo de « gozar del cuerpo ».

 

Antes de Judith Butler, filósofos como Deleuze y Guattari, aprovecharon los decires mencionados de Cantor y Freud para construir teorías no jerárquicas, llamadas fractales, rizomáticas o extraterritoriales, que son el contragolpe característico de todo esfuerzo lógico por dar su estatuto a lo femenino. Es el retorno de la multitud sadiana (d’eux) que se propone en el lugar del 2, inaccesible al varón, pero no a aquellas que ex–sisten allí naturalmente, por las condiciones estructurales (que no excluyen la anatomía) de su llegada al cuerpo hablante. Para esos filósofos no hay dos sexos, ellos nos los explican nítidamente, escuchémoslos bien :

 C’est cela, les machines désirantes ou le sexe non humain : non pas  un ni même deux sexes, mais n… sexes. La schizo-analyse est  l’analyse variable des n… sexes dans un sujet, par-delà la  représentation anthropomorphique que la société lui impose et qu’il  se donne lui-même de sa propre sexualité. La formule schizo-analytique de la révolution désirante sera d’abord : à chacun ses sexes[19].

 

Se puede ver como el filósofo deviene una vez más el bufón del amo, en este caso anticipando las ventajas que encuentran Fac.ebook® y otras empresas en la enorme proliferación de los géneros de-ellos (d’eux) : ¿ para la publicidad dirigida [target advertising, publicité cible]?

 

Incluso entre las feministas más lúcidas, que ven con simpatía a estos autores, toda sombra de jerarquía parece el enemigo más peligroso. Judith Butler combate a Rosi Braidotti porque ésta habla todavía de la diferencia sexual, y entonces sería… ¡ heteronormativa ! El 2 de la mujer, su inaccesibilidad, es siempre más difícil de soportar, al menos en teoría, que la pluralidad [d’eux], de todos los géneros y de todos los queers del mundo que son puestos en el mismo conjunto que las mujeres : LGTTTBIPPA…. Se encuentran ya muchos más de 50 géneros, que vienen a disolver lo concerniente al 2 del sexo real, con la multiplicidad de mentiras previstas por Turing en su concepción de la segunda máquina. Se podría agregar, ¿ por qué no ? : el género zombi, tan bien situado entre el eros y la muerte en las ficciones infantiles de nuestra época.

 


  1. El decir de Lacan


¡ Qué distancia entre esta bufonada y aquel Lacan que ofrecía el psicoanálisis como salida personal de este capitalismo que rechaza el amor, la castración y el cuerpo ! Él decía, simplemente :

Que el sexo sea real, no cabe la menor duda. Y su estructura misma  es lo dual, el número dos. Sea lo que sea que uno piense, hay sólo dos, los hombres, las mujeres. Se obstinan en añadir les Auvergnats. Es un error. A nivel de lo real, no hay Auvergnats[20].

 

El sexo no es una cuestión de jerarquía, sino de diferencia radical e ineliminable. La mujer de Markos Zafiropoulos, la que se posiciona contra la madre, es coherente con la estructura del parlêtre. Se trata de una posición lógica, ya detectada por el psicoanalista antropólogo, que resiste a la medida fálica y a las suplencias más o menos queer, sean de singularidad sin par ; sean de orgullo de las particularidades antes combatidas y hoy desprovistas, ¡ ay !, de su sagrado secreto. Sus secretos ya han sido desenmascarados con la legalización capitalista, con la desmedicalización farmacológica, con las fantasías filosóficas del tipo mencionado y con el porno virtual de todos los géneros de última generación al que todos tenemos acceso.

 

El reemplazo de lo femenino ahora asume nuevas formas, más radicales que la humilde perversión ; encuentra sus modelos en la esquizofrenia o en la locura maníaco-melancólica, en la Hamletmaschine de Heiner Müller o en 4.48 Psychosis de Sarah Kane. Estos modelos de transgresión de los límites con los que ahora se “aborda” a la mujer, recuerdan lo que, en su momento, un par de siglos antes, el Woyzeck de Georg Büchner mostraba en cuanto al avance del proletario sobre su mujer, a la que termina matando : « Sabes, María, eres tan bella como el pecado… ¿ Es posible que el pecado mortal sea tan bello ? »

 

Ya en los dos períodos señalados por Markos Zafiropoulos, se desprende de la enseñanza de Lacan que a un analista en tanto tal, y no en tanto ciudadano, no le es posible plantear la « paridad », ni menos aún la pluralización de los sexos, para admitir la heteridad de lo femenino en el centro, ya no tan ciego, del deseo en psicoanálisis.

 

Creo que, a partir de este movimiento de lectura, el mío, que intenta repetir el de Markos Zafiropulos, se puede deducir que hay un « decir de Lacan » que subsiste en los diferentes momentos de su obra. Incluso con diferentes referentes teóricos, su estilo de retorno a Freud en cada época no contradice al anterior, aún si lo realiza desde perspectivas diferentes.

 

 

_________________________________________________________________________

[1]M. ZAFIROPOULOS, La Cuestion femenina de Freud a Lacan o la mujer contra la madre, Buenos Aires, Ed. Logos Kalos, 2017.

[2]J. LACAN, Le Séminaire. Livre XVII. L’envers de la psychanalyse, Paris, Seuil, 1991, p.149.

[3]J. LACAN, « Columbia University », Scilicet 6/7, Paris, Seuil, 1976, p. 45.

[4]J. LACAN, « L’étourdit », Autres écrits, Paris, Seuil, 2001, p. 460.

[5]Ibidem.

[6]Simplificado por Leon Henkins. Ver : L. HENKINS, « The Completeness of the First-Order Functional Calculus », Journal of Symbolic Logic, n° 14, 1949, p. 159–166.

[7]J. LACAN, Le Séminaire. Livre XIV. La logique du fantasme (inédit), lección del 10 de mayo de 1967.

[8]J. LACAN, « La psychanalyse dans sa référence au rapport sexuel », Lacan in Italia (1953-1978) – En Italie Lacan, Milano, La Salamandra, 1978.

[9]K. GÖDEL, « What is Cantor’s continuum problem ? », Collected Works. II : Publications 1938–1974, Oxford, Oxford University Press, 1990.

[10]K. GÖDEL, « Über formal unentscheidbare Satze der Principia Mathematica und verwandter Systeme », Monatshefte Math. Phys., vol 38, 1931, p. 173-198.

[11]A. M. TURING, « On computable numbers, with an application to the Entscheidungsproblem », Proceedings of the London Mathematical Society, vol. 43, 1937, p. 230-265.

[12]A. M. TURING, « Computing Machinery and Intelligence », Mind, vol. 49, 1950, p. 433-460.

[13]J. LACAN, « Télévision », Autres écrits, Paris, Seuil, 2001,  p. 540 : « acomodaticias » [arrangeantes], escribe Lacan, por oposición a la rigidez de la perversión del varón, a la cual ellas se prestan a pesar de no ser locas del « todo ».

[14]J. LACAN, Le Séminaire. Livre XX. Encore, Paris, Seuil, 1975, p. 14.

[15]Ibidem.

[16]G. CANTOR, « De la puissance des ensembles parfaits de points », Acta Math., vol. 4,‎ 1884, p. 381-392.

[17]J. LACAN, « Propos directifs pour un congrès sur la sexualité féminine », Écrits, Paris, Seuil, 1966, p. 735.

[18]Ibidem.

[19]G. DELEUZE, F. GUATTARI, L’Anti-Oedipe, Paris, Les Editions de Minuit, 1972, p. 356.

[20]J. LACAN, Le Séminaire. Livre XIXbis. …ou pire, Paris, Seuil, 2011, p 154-155.